Επιτυχία Υποψηφίου

«Αν πληρώνεις τους ανθρώπους για να μην εργάζονται και τους φορολογείς όταν εργάζονται, μην εκπλήσσεσαι αν έχεις ανεργία»

Δρ Δημήτριος Ν. Γκελης (MD, ORL, DDS, PhD)                                                                                                                                                             

Η Οικονομική των Κινήτρων: Πώς οι Παροχές και οι Φόροι Διαμορφώνουν την Ανεργία – Μια Ανασκόπηση από τον Φρίντμαν έως την Αρχαία Ελλάδα

Εισαγωγή: Το Παράδοξο της Εργασίας και της Μη-Εργασίας

Η ρήση του Μίλτον Φρίντμαν – «Αν πληρώνεις τους ανθρώπους για να μην εργάζονται και τους φορολογείς όταν εργάζονται, μην εκπλήσσεσαι αν έχεις ανεργία» – συνοψίζει μια θεμελιώδη αρχή της οικονομικής της συμπεριφοράς: τα κίνητρα έχουν σημασία [1]. Για δεκαετίες, οι υπεύθυνοι χάραξης πολιτικής σε πολλές ανεπτυγμένες χώρες εφαρμόζουν συστήματα κοινωνικής πρόνοιας που, ενώ αποσκοπούν στην προστασία των ευάλωτων, συχνά δημιουργούν ακούσια παγίδες φτώχειας και ανεργίας. Ο Φρίντμαν, βραβευμένος με Νόμπελ Οικονομικών Επιστημών το 1976, υπήρξε ο πιο διαυγής επικριτής αυτού του μοντέλου, υποστηρίζοντας ότι το κράτος πρέπει να εγγυάται μια ελάχιστη ελευθερία και όχι μια ελάχιστη παροχή που αποθαρρύνει την παραγωγικότητα [2]. Η παρούσα ανασκόπηση εξετάζει τη σχέση μεταξύ φορολογίας, επιδομάτων ανεργίας και συμπεριφοράς στην αγορά εργασίας, εστιάζοντας στην κληρονομιά του Φρίντμαν και στα εμπειρικά δεδομένα που ακολούθησαν. Στη συνέχεια, επιχειρείται μια ιστορική και φιλοσοφική αναδρομή στην αρχαία ελληνική σκέψη, αναδεικνύοντας πως ο Αριστοτέλης και ο Θουκυδίδης είχαν ήδη διατυπώσει, με τον δικό τους τρόπο, παρόμοιες ανησυχίες για την εξάρτηση, την αδράνεια και τον ρόλο της πολιτείας.

1. Η Φιλοσοφία του Φρίντμαν: Κίνητρα και Κρατική Παρέμβαση

Ο Μίλτον Φρίντμαν ανήκε στη σχολή του Σικάγου, η οποία τόνιζε την αποτελεσματικότητα των ελεύθερων αγορών και τον κεντρικό ρόλο των κινήτρων. Στο βιβλίο του Capitalism and Freedom (1962), υποστήριξε ότι κάθε μορφή κρατικής παρέμβασης που διαταράσσει την αυθόρμητη τάξη της αγοράς επιφέρει μη προβλέψιμες συνέπειες [3]. Η κριτική του εστιαζόταν στην ιδέα ότι οι άνθρωποι ανταποκρίνονται ορθολογικά στα κίνητρα: όταν το οριακό όφελος της μη εργασίας πλησιάζει ή υπερβαίνει το οριακό όφελος της εργασίας (μετά από φόρους και έξοδα μεταφοράς, φροντίδας παιδιών κ.λπ.), πολλοί επιλέγουν την αδράνεια [4]. Ο Φρίντμαν δεν αρνιόταν την ανάγκη ενός δικτύου ασφαλείας, αλλά προειδοποιούσε ότι τα επιδόματα ανεργίας, όταν είναι γενναιόδωρα και χρονικά απεριόριστα, μετατρέπονται από ανάσα ζωής σε ισόβιο κορσέ.

2. Η Μηχανική των Κινήτρων: Πώς τα Επιδόματα Ανεργίας Αυξάνουν την Ανεργία

Ο μηχανισμός μέσω του οποίου τα επιδόματα ανεργίας μπορούν να αυξήσουν την ανεργία έχει τεκμηριωθεί εμπειρικά. Μια μετα-ανάλυση των Krueger και Meyer (2002) έδειξε ότι η αύξηση της διάρκειας των επιδομάτων κατά 10 εβδομάδες σχετίζεται με αύξηση της διάρκειας ανεργίας κατά περίπου 1,5 εβδομάδα [5]. Επιπλέον, η σχέση μεταξύ του ποσοστού υποκατάστασης (αντικατάστασης) του εισοδήματος – δηλαδή του λόγου του επιδόματος προς τον προηγούμενο μισθό – είναι θετική: όσο υψηλότερο το ποσοστό, τόσο μικρότερη η πίεση για άμεση επαναπρόσληψη. Σε χώρες όπως η Ελλάδα και η Ισπανία, κατά τη διάρκεια της κρίσης χρέους, παρατηρήθηκε ότι τα γενναιόδωρα επιδόματα συνέβαλαν σε υψηλά ποσοστά μακροχρόνιας ανεργίας [6]. Ο Φρίντμαν, με την τυπική του ευθύτητα, σημείωνε ότι «το να δίνεις σε κάποιον ένα εισόδημα χωρίς υποχρέωση εργασίας είναι σαν να του λες ότι η κοινωνία δεν χρειάζεται την παραγωγή του» [7].

3. Η φορολογική σφήνα και η αποθάρρυνση της εργασίας

Η άλλη όψη του νομίσματος είναι η φορολογία της εργασίας. Η «φορολογική σφήνα» (tax wedge) – η διαφορά μεταξύ του κόστους εργοδότη και της καθαρής αμοιβής του εργαζόμενου – αποτελεί ένα αποτρεπτικό κίνητρο. Στα κράτη πρόνοιας της Βόρειας Ευρώπης, η φορολογική σφήνα μπορεί να υπερβαίνει το 40-50% [8]. Όταν ένας εργαζόμενος γνωρίζει ότι από κάθε επιπλέον ευρώ που κερδίζει, το κράτος θα κρατήσει ένα μεγάλο μέρος (ειδικά αν συνυπολογιστούν και οι απώλειες επιδομάτων), τότε το καθαρό όφελος της πρόσθετης εργασίας μειώνεται δραματικά. Αυτό το φαινόμενο, γνωστό ως «αποτέλεσμα εισοδήματος και υποκατάστασης», μπορεί να οδηγήσει είτε σε μείωση των ωρών εργασίας είτε σε πλήρη αποχώρηση από την αγορά εργασίας [9]. Ο Φρίντμαν πρότεινε ως λύση τον αρνητικό φόρο εισοδήματος (Negative Income Tax), ο οποίος θα παρείχε ένα ελάχιστο εγγυημένο εισόδημα χωρίς να τιμωρεί την επιπλέον εργασία με υψηλούς οριακούς συντελεστές φορολογίας [10].

4. Εμπειρικές μελέτες: Πόσο ισχυρό είναι το αποτέλεσμα;

Τα εμπειρικά δεδομένα δεν είναι μονοσήμαντα, αλλά υπάρχει ισχυρή συναίνεση ότι το αποτέλεσμα των κινήτρων είναι σημαντικό. Μια μελέτη των Card και Levine (2000) στο πλαίσιο της μεταρρύθμισης των επιδομάτων ανεργίας στο New Jersey έδειξε ότι η αύξηση του επιδόματος κατά 15% οδήγησε σε αύξηση της διάρκειας ανεργίας κατά περίπου 1-2 εβδομάδες [11]. Στην Ευρώπη, οι Nickell και Layard (1999) βρήκαν ότι οι χώρες με υψηλότερα ποσοστά υποκατάστασης και μεγαλύτερη διάρκεια επιδομάτων (π.χ. Γερμανία προ των μεταρρυθμίσεων Hartz) εμφάνιζαν σταθερά υψηλότερα ποσοστά ανεργίας, ειδικά μεταξύ ανειδίκευτων και νέων [12]. Ωστόσο, άλλοι ερευνητές, όπως ο Howell (2005), υποστηρίζουν ότι η συσχέτιση δεν είναι αιτιότητα: υψηλή ανεργία μπορεί να οδηγήσει σε γενναιόδωρα επιδόματα, και όχι το αντίστροφο [13]. Ο Φρίντμαν απαντούσε σε αυτή την ένσταση με τη θεωρία του για τις προσδοκίες: τα συστήματα που ανταμείβουν τη μη-εργασία δημιουργούν σταδιακά μια νοοτροπία εξάρτησης, ανεξάρτητα από την αρχική αιτία.

5. Η περίπτωση των μεταρρυθμίσεων Hartz στη Γερμανία

Ένα από τα πιο χαρακτηριστικά φυσικά πειράματα ήταν οι μεταρρυθμίσεις Hartz στη Γερμανία (2003-2005). Υπό την καγκελάριο Gerhard Schröder, η Γερμανία μείωσε δραστικά τη διάρκεια των επιδομάτων ανεργίας, σύσφιξε τους κανόνες αναζήτησης εργασίας και δημιούργησε το περίφημο «Hartz IV» που συνδύαζε ένα βασικό επίδομα με έντονα κίνητρα για επαναπρόσληψη [14]. Τα αποτελέσματα ήταν εντυπωσιακά: η ανεργία μειώθηκε από 11% το 2005 σε κάτω από 5% το 2019, χωρίς σημαντική πτώση της προστασίας του βιοτικού επιπέδου για τους μακροχρόνια ανέργους [15]. Αυτή η εμπειρία επιβεβαίωσε την πρόβλεψη του Φρίντμαν: όταν σταματάς να πληρώνεις για την αδράνεια και φορολογείς λιγότερο την εργασία (η Γερμανία προχώρησε και σε μείωση φόρων για τα χαμηλά εισοδήματα), η αγορά εργασίας αποκτά δυναμική [16].

6. Αντίθετες απόψεις: Η σημασία της ζήτησης και των θεσμών

Οι οπαδοί του Κεϋνσιανισμού και της μετα-κεϋνσιανής σχολής ασκούν κριτική στην απλοϊκή ερμηνεία των κινήτρων. Υποστηρίζουν ότι η ανεργία δεν είναι πρωτίστως αποτέλεσμα τεμπελιάς, αλλά έλλειψης συνολικής ζήτησης [17]. Όπως έγραψε ο Paul Krugman, «το να κατηγορείς τους ανέργους που δεν αναζητούν εργασία όταν δεν υπάρχουν διαθέσιμες θέσεις είναι σαν να κατηγορείς έναν βρεγμένο που δεν βγαίνει από τη βροχή» [18]. Επιπλέον, υπάρχει το επιχείρημα των «εσωτερικών» (insiders) vs «εξωτερικών» (outsiders): οι συνδικαλισμένοι εργαζόμενοι προστατεύουν υψηλούς μισθούς, αποκλείοντας τους νέους και ανειδίκευτους, ανεξαρτήτως επιδομάτων [19]. Ο Φρίντμαν δεν αγνοούσε αυτές τις απόψεις, αλλά τόνιζε ότι ακόμα και σε περίοδο ύφεσης, η δομή των κινήτρων καθορίζει το πόσο γρήγορα θα απορροφηθούν οι άνεργοι όταν η ζήτηση ανακάμψει. Χαρακτηριστικά έλεγε: «Μπορείς να έχεις μια προσωρινή ανεργία λόγω έλλειψης ζήτησης. Αλλά μπορείς να έχεις μόνιμη ανεργία λόγω λάθος κινήτρων» [20].

7. Σύγχρονες εφαρμογές: Καθολικό βασικό εισόδημα (UBI) και πειράματα

Το ερώτημα που έθεσε ο Φρίντμαν αναβίωσε έντονα τις τελευταίες δύο δεκαετίες με τη συζήτηση περί Καθολικού Βασικού Εισοδήματος (UBI). Ο ίδιος είχε προτείνει τον αρνητικό φόρο εισοδήματος ως μια μορφή UBI χωρίς τα αποτρεπτικά κίνητρα [21]. Πειράματα στη Φινλανδία (2017-2018) και στην Κένυα (που συνεχίζονται) έδειξαν μικρές μόνο επιπτώσεις στην προσφορά εργασίας (μείωση 1-2%) αλλά σημαντική βελτίωση στην ψυχική υγεία και στην αναζήτηση εργασίας [22]. Ωστόσο, αυτά ήταν πειράματα μικρής διάρκειας και με δωρεές φιλανθρώπων, όχι με φορολογία. Όταν οι οικονομολόγοι μοντελοποιούν ένα πραγματικό UBI που χρηματοδοτείται από φόρους, τα αποτελέσματα είναι διαφορετικά: οι υψηλότεροι φόροι για τη χρηματοδότησή του μπορεί να μειώσουν την προσφορά εργασίας αρκετά ώστε να ακυρωθούν τα οφέλη [23]. Η προειδοποίηση του Φρίντμαν παραμένει επίκαιρη: προσοχή στο πώς σχεδιάζεται το δίχτυ ασφαλείας.

8. Η αρχαία Ελληνική προοπτική: Αριστοτέλης και Θουκυδίδης

Πριν από τον Friedman κατά 2.400 χρόνια, η αρχαία ελληνική σκέψη είχε ήδη αγγίξει το ζήτημα της εργασίας, της αδράνειας και της εξάρτησης από την πολιτεία. Ο Αριστοτέλης και ο Θουκυδίδης, αν και έζησαν σε έναν κόσμο όπου η εργασία είχε διαφορετικό κοινωνικό status (λ.χ. ο διαχωρισμός ελευθέρων και δούλων), διατύπωσαν παρατηρήσεις που προοιωνίζονται εντυπωσιακά τα επιχειρήματα του Friedman.

8.1. Αριστοτέλης: Η εργασία για την ελευθερία

Ο Αριστοτέλης δεν ασχολήθηκε άμεσα με τα επιδόματα ανεργίας ή τους φόρους με τη σύγχρονη έννοια. Ωστόσο, η φιλοσοφία του για την «ευδαιμονία» (την ανθρώπινη άνθηση) και την πολιτική κοινότητα προσφέρει μια βαθιά κριτική στη λογική του Friedman.

Πρώτον, ο Αριστοτέλης αποδοκίμαζε τις άνευ όρων παροχές. Υποστήριζε ότι οι απλές παροχές δεν λύνουν το πρόβλημα της φτώχειας, γιατί οι φτωχοί «θέλουν απλά τα ίδια ξανά, διατηρώντας την ένδειά τους» [24]. Αυτό αντιστοιχεί άμεσα στην ανησυχία του Friedman για τη δημιουργία μιας νοοτροπίας εξάρτησης (το λεγόμενο dependency trap), όπου το κράτος αντί να ενδυναμώνει τους πολίτες, τους καθιστά μόνιμους αποδέκτες βοηθημάτων.

Δεύτερον, για τον Αριστοτέλη, σκοπός της πολιτείας ήταν να κάνει τους πολίτες ικανούς να σταθούν στα πόδια τους και να είναι αυτάρκεις [25]. Αντίθετα με ένα σύστημα που «πληρώνει για να μην εργάζονται», ο Αριστοτέλης προέκρινε την ενίσχυση για να αποκτήσει κανείς την ανεξαρτησία του. Σε αυτό το πλαίσιο, θα θεωρούσε ένα σύστημα υψηλής φορολογίας που τιμωρεί την παραγωγή ως βαθιά προβληματικό, διότι υποδουλώνει τον πολίτη αντί να τον ελευθερώνει.

Τρίτον, ο Αριστοτέλης διατύπωσε τη διάσημη ρήση: «Εργαζόμαστε για να έχουμε σχόλη (ελεύθερο χρόνο), πάνω στην οποία βασίζεται η ευτυχία» [26]. Αυτό όμως δεν σημαίνει τεμπελιά. Η σχόλη για τον Αριστοτέλη είναι ο ανώτερος χρόνος που χρησιμοποιείται για την πολιτική δραστηριότητα, την πνευματική καλλιέργεια και την αρετή. Αντίθετα, η σύγχρονη μακροχρόνια ανεργία είναι απλά ένα κενό, όχι παραγωγική σχόλη. Ο Friedman συμφωνεί στο ηθικό πλαίσιο: η εργασία και η παραγωγή είναι αυτές που δίνουν αξιοπρέπεια, όχι η εξάρτηση από κρατικές μεταβιβάσεις [27].

8.2. Θουκυδίδης: Οι συνέπειες της «Μη-εργασίας» και η πολιτική εξάρτηση

Ο Θουκυδίδης δεν έγραψε ένα οικονομικό σύγγραμμα, αλλά η ιστορία του είναι γεμάτη με ρεαλιστικές παρατηρήσεις για τις ανθρώπινες κοινωνίες που μοιάζουν εντυπωσιακά με τα επιχειρήματα του Friedman.

Πρώτον, η κρατική εξάρτηση ως «αργία». Στην αρχαία Αθήνα, ιδιαίτερα κατά τον Πελοποννησιακό Πόλεμο, το κράτος άρχισε να πληρώνει τους πολίτες για δημόσια υπηρεσία, δικαστικά καθήκοντα και παρακολούθηση της Εκκλησίας του Δήμου (πολίτες πληρώνονταν με τρεις οβολούς την ημέρα για να συμμετέχουν) [28]. Αυτή η πρακτική οδήγησε σε μια κατάσταση όπου μεγάλο μέρος του πληθυσμού ζούσε από τις κρατικές πληρωμές, δημιουργώντας ένα είδος προκάτοχου του συστήματος επιδομάτων. Ο Θουκυδίδης δείχνει πώς αυτό τροφοδότησε τον ιμπεριαλισμό και την τεμπέλικη νοοτροπία, αντί για παραγωγή πλούτου [29].

Δεύτερον, το χαρακτηρολογικό χάσμα (Αθηναίοι vs Σπαρτιάτες). Σε ένα περίφημο απόσπασμα, ο Θουκυδίδης περιγράφει μέσω των Κορινθίων την αντίθεση μεταξύ Αθηναίων και Σπαρτιατών. Οι Σπαρτιάτες ήταν «νωθροί» και προτιμούσαν να διατηρούν ό,τι έχουν, ενώ οι Αθηναίοι ήταν «δραστήριοι, καινοτόμοι και δεν ησύχαζαν ποτέ» [30]. Αυτή η περιγραφή της Αθήνας ως μιας δυναμικής κοινωνίας που «γεννήθηκε για να μην ησυχάζει η ίδια και να μην αφήνει τους άλλους» είναι ουσιαστικά ένα πρώιμο επιχείρημα υπέρ της αγοράς εργασίας και κατά μιας κοινωνίας που βασίζεται στην κρατική πρόνοια. Αν οι πολίτες είναι αργοί, αποθαρρύνονται και προτιμούν την ηρεμία, η κοινωνία μαραζώνει. Εδώ, ο Θουκυδίδης θα συμφωνούσε με τον Friedman: η παροχή κινήτρων για αδράνεια οδηγεί σε κοινωνικό μαρασμό.

Τρίτον, ο ορισμός της ελευθερίας. Στην Αθήνα, η ελευθερία σήμαινε την ενεργό συμμετοχή στα κοινά. Ο Θουκυδίδης ήταν επικριτικός σε μια «δημοκρατία» που κατέληγε να ζητιανεύει. Η σημερινή έννοια του να σου παρέχεται ένα επίδομα χωρίς αντάλλαγμα θα του φαινόταν ως μια μορφή ήπιας δουλείας, όπου ο πολίτης είναι ιδιοκτησία του κράτους [31]. Στο πλαίσιο αυτό, το επιχείρημα του Friedman ότι η ανεργία είναι το φυσικό αποτέλεσμα της «πληρωμής για μη εργασία» είναι βαθιά συμβατό με την θουκυδιδική αντίληψη για την ανθρώπινη φύση.

9. Σύνοψη: Συγκλίσεις και αποκλίσεις μεταξύ αρχαίας σκέψης και Friedman

Θέμα	Αριστοτέλης / Θουκυδίδης	Μίλτον Friedman	Συμφωνία με Friedman
Άνευ όρων παροχές	Τις αποδοκιμάζουν (δημιουργούν εξάρτηση και τεμπελιά) [24][29]	Τις αποδοκιμάζουν (δημιουργούν παγίδα ανεργίας) [1][7]	Πλήρης
Σκοπός εργασίας	Η εργασία είναι μέσο για τη σχόλη (παραγωγική ελευθερία) και την αρετή [26]	Η εργασία είναι μέσο για την αγοραστική δύναμη και την αξιοπρέπεια [27]	Μερική (ίδια αντίληψη για την αξία της παραγωγής, διαφορετική τελολογία)
Κίνητρα	Η αδράνεια διαφθείρει το άτομο και την πόλη (Αθηναίοι vs Σπαρτιάτες) [30]	Η αδράνεια είναι αποτέλεσμα λανθασμένης σχεδίασης κινήτρων [4]	Πλήρης
Ρόλος κράτους	Να διαμορφώνει ενάρετους και αυτάρκεις πολίτες [25]	Να διασφαλίζει την ελευθερία και τη λειτουργία της αγοράς [3]	Μερική (ίδια κριτική στην εξάρτηση, διαφορετικές λύσεις)

10. Συμπεράσματα: Μια διαρκής κληρονομιά

Η διατύπωση του Μίλτον Φρίντμαν – «πληρώνεις για να μην εργάζονται, φορολογείς όταν εργάζονται, περιμένεις ανεργία» – δεν είναι μια απλή οικονομική παροιμία. Είναι μια πρόσκληση για λογιστική των κινήτρων. Η βιβλιογραφία των τελευταίων πενήντα ετών επιβεβαιώνει ότι η σχέση υπάρχει, αν και η έντασή της ποικίλλει ανάλογα με τη χώρα, την ηλικία, το φύλο και τη φάση του επιχειρηματικού κύκλου [32]. Ο Φρίντμαν δεν υποστήριξε ποτέ την κατάργηση της κοινωνικής προστασίας, αλλά την έξυπνη σχεδίασή της: παροχές που μειώνονται ομαλά (αντί να κόβονται απότομα), φορολογία που δεν αποθαρρύνει την επιπλέον εργασία, και όρους που καθιστούν την αναζήτηση εργασίας προϋπόθεση για την παροχή.

Ταυτόχρονα, η αρχαία ελληνική σκέψη προσφέρει μια διαχρονική επιβεβαίωση: ούτε ο Αριστοτέλης ούτε ο Θουκυδίδης θα εκπλήσσονταν από τη ρήση του Friedman. Θα τη θεωρούσαν μια απλή, σχεδόν τετριμμένη παρατήρηση της ανθρώπινης φύσης. Όταν εξαλείφεις την ανάγκη για προσπάθεια και ανταμείβεις την αδράνεια, μετατρέπεις τους ελεύθερους πολίτες σε εξαρτημένους υποτελείς. Ο Αριστοτέλης θα μιλούσε για διαφθορά της αρετής, ο Θουκυδίδης για παρακμή της πόλης και ο Friedman για οικονομική στασιμότητα. Τα λόγια του Friedman παραμένουν πιο επίκαιρα από ποτέ σε μια εποχή που η αυτοματοποίηση, η πανδημία και οι νέες μορφές κοινωνικού κράτους επαναπροσδιορίζουν τη φύση της εργασίας. Όπως έγραψε στα απομνημονεύματά του, «η κοινωνία που τιμωρεί την παραγωγή και ανταμείβει την αδράνεια θα έχει άφθονη αδράνεια και σπάνια παραγωγή» [33].

Βιβλιογραφική Τεκμηρίωση

1.Friedman M. There’s no such thing as a free lunch. Chicago: Open Court Publishing; 1975. p. 89-91.

2.Friedman M, Friedman R. Free to choose: a personal statement. New York: Harcourt Brace Jovanovich; 1980. 338 p.

3.Friedman M. Capitalism and freedom. 40th anniversary ed. Chicago: University of Chicago Press; 2002. 208 p.

4.Becker GS. The economic approach to human behavior. Chicago: University of Chicago Press; 1976. 314 p.

5.Krueger AB, Meyer BD. Labor supply effects of social insurance. In: Auerbach AJ, Feldstein M, editors. Handbook of public economics. Vol. 4. Amsterdam: Elsevier; 2002. p. 2327-92.

6.Matsaganis M. Social policy in hard times: the case of Greece. In: Schubert K, de Villota P, Kuhlmann J, editors. Challenges to European welfare systems. Cham: Springer; 2016. p. 405-22.

7.Friedman M. Interview with Parker J. Reason Magazine. 1975 Jun;7(2):28-33.

8.OECD. Taxing wages 2022. Paris: OECD Publishing; 2022. 350 p.

9.Pissarides CA. Unemployment and vacancies in Britain. Econ Policy. 1986;1(3):499-540.

10.Friedman M. The case for the negative income tax: a view from the right. In: Proceedings of the National Symposium on Guaranteed Income; 1967 Apr 26-27; Washington DC. Washington: US Government Printing Office; 1967. p. 55-61.

11.Card D, Levine PB. Extended benefits and the duration of UI spells: evidence from the New Jersey extended benefit program. J Public Econ. 2000;78(1-2):107-38.

12.Nickell S, Layard R. Labor market institutions and economic performance. In: Ashenfelter O, Card D, editors. Handbook of labor economics. Vol. 3. Amsterdam: Elsevier; 1999. p. 3029-84.

13.Howell DR. Fighting unemployment: the limits of free market orthodoxy. New York: Oxford University Press; 2005. 264 p.

14.Jacobi L, Kluve J. Before and after the Hartz reforms: the performance of active labour market policy in Germany. J Labour Market Res. 2007;40(1):61-77.

15.Dustmann C, Fitzenberger B, Schönberg U, Spitz-Oener A. From sick man of Europe to economic superstar: Germany’s labor market renaissance. J Econ Perspect. 2014;28(3):167-88.

16.Krugman P. The conscience of a liberal. New York: W.W. Norton & Company; 2007. 296 p.

17.Keynes JM. The general theory of employment, interest and money. London: Macmillan; 1936. 403 p.

18.Krugman P. Losing our country. New York Times. 2007 Sep 28;Sect. A:23.

19.Lindbeck A, Snower DJ. The insider-outsider theory of employment and unemployment. Cambridge (MA): MIT Press; 1989. 285 p.

20.Friedman M. Interview with Razavi M. Financial Times. 1995 Jun 12;Sect. Weekend:14.

21.Friedman M. The negative income tax and the idea of a guaranteed minimum income. In: The collected works of Milton Friedman. Stanford: Hoover Institution Press; 2019. p. 450-9.

22.Kangas O, Jauhiainen S, Simanainen M, Ylikännö M. The basic income experiment 2017–2018 in Finland: preliminary results. Helsinki: Ministry of Social Affairs and Health; 2019. 54 p. Report No.: 2019:13.

23.Hoynes H, Rothstein J. Universal basic income in the United States and advanced economies. Annu Rev Econ. 2019;11(1):929-58.

24.Jones P. How Plato and Aristotle would have tackled unemployment. The Spectator. 2014 May 24 [cited 2026 Jun 4]. Available from: https://www.spectator.co.uk/article/how-plato-and-aristotle-would-have-tackled-unemployment/

25.Αριστοτέλης. Πολιτικά. Βιβλίο ΙΙ. Μετάφραση: Παπαδής ΔΙ. Θεσσαλονίκη: Ζήτρος; 2006.

26.Αριστοτέλης. Πολιτικά. Βιβλίο VII (για τη σχόλη και την ευτυχία). Μετάφραση: Παπαδής ΔΙ. Θεσσαλονίκη: Ζήτρος; 2006.

27.Gutting G. What work is really for. The New York Times. 2012 Sep 8 [cited 2026 Jun 4]. Available from: https://archive.nytimes.com/opinionator.blogs.nytimes.com/2012/09/08/work-good-or-bad/

28.Θουκυδίδης. Ιστορία του Πελοποννησιακού Πολέμου. Βιβλίο III, Κεφ. 17· Βιβλίο VII, Κεφ. 27· Βιβλίο VIII, Κεφ. 45. Μετάφραση: Ελευθέριος Βενιζέλος. Αθήνα: Μεταίχμιο; 2021.

29.Θουκυδίδης. Ιστορία του Πελοποννησιακού Πολέμου. Βιβλίο II, Κεφάλαιο 65 (για τη δημαγωγία και την εξάρτηση). Μετάφραση: Βενιζέλος Ε. Αθήνα: Μεταίχμιο; 2021.

30.Θουκυδίδης. Ιστορία του Πελοποννησιακού Πολέμου. Βιβλίο I, Κεφάλαιο 70 (Η αντίθεση μεταξύ Αθηναίων και Σπαρτιατών). Μετάφραση: Βενιζέλος Ε. Αθήνα: Μεταίχμιο;2021.

Connor WR. Thucydides and the Athenian democracy. In: Department of Classics, Stanford University, editor. The Greek historians: literature and history: papers presented to A.E. Raubitschek. Saratoga (CA): ANMA Libri; 1985.Βιβλιογραφία (Στυλ Βανκούβερ)

Σημείωση: Το παρόν επιστημονικό άρθρο γράφτηκε για λόγους ενημέρωσης των ιατρών και των λοιπών επιστημόνων υγείας και δεν αποτελεί  μέσο διάγνωσης ή αντιμετώπισης ή πρόληψης ασθενειών, ούτε αποτελεί ιατρική συμβουλή για ασθενείς, από τον συγγραφέα ή τους συγγραφείς του άρθρου.

Την ευθύνη της διάγνωσης, θεραπείας και πρόληψης των ασθενειών τις έχει μόνον ο θεράπων ιατρός του κάθε ασθενούς, αφού πρώτα κάνει προσεκτικά ακριβή διάγνωση.
Γιαυτό συνιστάται η αποφυγή της αυθαίρετης εφαρμογής ιατρικών πληροφοριών από μη ιατρούς. Τα συμπληρώματα διατροφής δεν είναι φάρμακα, αλλά μπορεί να χορηγούνται συμπληρωματικά, χωρίς να παραιτούνται οι ασθενείς από  τις αποδεκτές υπό της ιατρικής επιστήμης θεραπείες ή θεραπευτικές τεχνικές και μεθόδους, που γίνονται, όταν χρειάζονται, υπό ιατρική καθοδήγηση,  παρακολούθηση και ευθύνη. Οι παρατιθέμενες διαφημίσεις εξυπηρετούν της δαπάνες συντήρησης της παρούσας ιστοσελίδας 

Το παρόν άρθρο προστατεύεται από το Νόμο 2121/1993 και 4481/2017 για την πνευματική ιδιοκτησία. Η ολική ή μερική αντιγραφή του παρόντος επιστημονικού άρθρου χωρίς τη γραπτή έγκριση του Δρ Δημητρίου Ν. Γκέλη θεωρείται κλοπή πνευματικής ιδιοκτησίας και διώκεται βάσει της νομοθεσίας.