Επιτυχία Υποψηφίου

Κάποια πράγματα που είναι νομικά σωστά δεν είναι ηθικά σωστά (Αβραάμ Λίνκολν)

Δρ Δημήτριος Ν. Γκέλης

Εισαγωγή: Το διαχρονικό ερώτημα

Το ερώτημα που διατύπωσε με αφοριστική πυκνότητα ο Αβραάμ Λίνκολν —ότι «κάποια πράγματα που είναι νομικά σωστά δεν είναι ηθικά σωστά»— δεν είναι προϊόν του 19ου αιώνα ούτε αποκλειστικά αμερικανική ανακάλυψη. Αντιθέτως, αποτελεί τον ακρογωνιαίο λίθο ολόκληρης της δυτικής σκέψης, από τα ομηρικά έπη μέχρι τη σύγχρονη φιλοσοφία, τη λογοτεχνία και την ψυχολογία. Στο παρόν δοκίμιο, το οποίο ξεκινά από τον Όμηρο και προχωρά μέσω της αρχαίας τραγωδίας, της κλασικής φιλοσοφίας, της σύγχρονης ελληνικής στοχαστικής παράδοσης, της ελληνορθόδοξης θεολογίας, των λογοτεχνών Παπαδιαμάντη και Καζαντζάκη, έως τους Βίκτορ Φρανκλ και Τζόζεφ Μέρφυ, επιχειρείται μια σύνθεση: Η ηθική ευθύνη του ατόμου, ειδικά όταν ο νόμος σιωπά ή επιτρέπει το επιβλαβές, αναδεικνύεται ως μια υπαρξιακή, προσωπική και αναπόδραστη πρόκληση.

1. Ο Ομηρικός κόσμος: Πριν από τον γραπτό νόμο

Στα έπη του Ομήρου, τις Ιλιάδα και Οδύσσεια, δεν υπάρχουν γραπτοί νόμοι [1]. Η κοινωνική και ηθική τάξη διέπεται από εθιμικούς κανόνες που θεωρούνται θεϊκής προέλευσης, κυρίως μέσω της Θέμιδας (παγιωμένες παραδόσεις) και της Δίκης (η διαδικασία απονομής δικαιοσύνης) [2][3]. Η συμμόρφωση στη Θέμιδα είναι αυτή που διακρίνει τον πολιτισμένο άνθρωπο από τον «αθέμιτο», δηλαδή όποιον βρίσκεται εκτός ηθικής και κοινότητας [4].

Το ομηρικό δίλημμα αναδεικνύεται με χαρακτηριστική ένταση στην Ιλιάδα: όταν ο Αγαμέμνονας, ως ανώτατος άρχων, αφαιρεί αυθαίρετα τη Βρισηίδα από τον Αχιλλέα, η πράξη του είναι «νομικά» επιτρεπτή λόγω της θέσης του, αλλά ηθικά άδικη, συνιστά ύβρι (ὕβρις) [5]. Ο Αχιλλέας, μη έχοντας κανένα δικαστήριο ή γραπτό νόμο για να επικαλεστεί, αναλαμβάνει την προσωπική ηθική ευθύνη να αποσυρθεί από τη μάχη, θέτοντας την τιμή (τιμή) και την αξιοπρέπεια πάνω από την τυφλή υπακοή στην πολιτική ιεραρχία [6]. Στην Οδύσσεια, η κατάλυση της φιλοξενίας (ξενία) από τους μνηστήρες και η αδυναμία της πολιτείας να αποκαταστήσει τη δικαιοσύνη οδηγούν τον Οδυσσέα στη μόνη ηθική λύση που απομένει: την προσωπική δράση εκτός του συστήματος [1][7]. Ήδη στον Όμηρο, λοιπόν, γεννιέται το ερώτημα: τι κάνει ο άνθρωπος όταν η εξουσία ασκείται άδικα, αλλά «νόμιμα»;

1. Αρχαία τραγωδία και φιλοσοφία: Η Αντιγόνη, ο Σωκράτης, ο Αριστοτέλης

Η απάντηση δίνεται με μοναδική διαύγεια στην Αντιγόνη του Σοφοκλή [8]. Η ηρωίδα θέτει τους «άγραφους νόμους» των θεών, που είναι «αιώνιοι και απαράβατοι», πάνω από το κρατικό διάταγμα του Κρέοντα. Παρανομεί για να υπακούσει σε μια ανώτερη ηθική τάξη, αποδεχόμενη τον θάνατο. Η πράξη της, παράνομη, είναι ηθικά ορθή.

Ο Σωκράτης, στον αντίποδα, προσφέρει ένα διαφορετικό μοντέλο. Καταδικασμένος άδικα από την αθηναϊκή δικαιοσύνη, όπως περιγράφεται στην Απολογία [9], δεν δραπετεύει (πράγμα νομικά εφικτό) αλλά υπομένει την εκτέλεση, διδάσκοντας ότι ο πολίτης οφείλει σεβασμό ακόμα και σε έναν άδικο νόμο, για να μην καταλυθεί η έννοια του δικαίου στο σύνολό της [10]. Η ηθική ευθύνη εδώ λαμβάνει τη μορφή της έσχατης πίστης στον θεσμό.

Ο Αριστοτέλης, στα Ηθικά Νικομάχεια [11], εισάγει μια τρίτη οδό: την επιείκεια. «Το επιεικές είναι δίκαιο, όχι όμως το κατά τον νόμο δίκαιο, αλλά μια διόρθωσή του» [12]. Επειδή ο νόμος, λόγω της καθολικότητάς του, αδυνατεί να προβλέψει ειδικές περιστάσεις, ο σοφός άνθρωπος οφείλει να διορθώνει το γράμμα του νόμου με γνώμονα το πνεύμα της δικαιοσύνης.

  Αβραάμ Λίνκολν: Η ρήση του δικηγόρου-προέδρου

Σε αυτήν ακριβώς τη μακρά παράδοση εντάσσεται ο Λίνκολν. Ο ίδιος δικηγόρος, γνώριζε καλά ότι η νομιμότητα δεν ταυτίζεται με την ηθική. Η περίφημη υπενθύμιση του —«Πρέπει να θυμάστε ότι κάποια πράγματα που είναι νομικά σωστά δεν είναι ηθικά σωστά»— αποτελεί πρακτική εφαρμογή της αριστοτελικής επιείκειας στον χώρο της πολιτικής: όταν οι νόμοι επέτρεπαν τη δουλεία, ο Λίνκολν δεν δίστασε να τους αλλάξει, χρησιμοποιώντας το ίδιο το νομικό σύστημα για να θεραπεύσει την ηθική αδικία.

1. Σύγχρονη ελληνική σκέψη: Καστοριάδης και η αυτονομία

Ο Κορνήλιος Καστοριάδης προχωρά ένα βήμα παραπέρα. Για τον στοχαστή της «φαντασιακής θέσμισης της κοινωνίας» [13], οι νόμοι δεν είναι φυσικά δεδομένα αλλά ανθρώπινα δημιουργήματα. Η απλή συμμόρφωση χωρίς κριτική αποτελεί ετερονομία. Η δημοκρατική ευθύνη απαιτεί την άσκηση κριτικής και την επιδίωξη της αυτονομίας: Το άτομο οφείλει να εξετάζει ενεργά τη νομιμότητα υπό το πρίσμα του ηθικού στοχασμού [14]. Έτσι, η ηθική ευθύνη επεκτείνεται στη συμμετοχική και κριτική συναπόφαση για το περιεχόμενο των ίδιων των νόμων.

1. Η ελληνορθόδοξη παράδοση: Ηθική ως ασκητική

Κατά την Ορθόδοξη Εκκλησία, όπως εκφράζεται μέσω του Χρήστου Γιανναρά [15] και του Μητροπολίτη Ιερόθεου Βλάχου [16], η λεγόμενη «ηθική» δεν είναι σύστημα κανόνων, αλλά ασκητική —μια θεραπευτική διαδικασία φωτισμού του νου. Πρακτικά, η Εκκλησία έχει υποχρέωση να σέβεται τους κρατικούς νόμους, αλλά ταυτόχρονα να διαπαιδαγωγεί το ποίμνιο ακόμη κι όταν οι νόμοι συγκρούονται με το εκκλησιαστικό ήθος [17]. Η ανώτερη ευθύνη του πιστού είναι να κρίνει αν μια νόμιμη πράξη θεραπεύει ή τραυματίζει τον άνθρωπο.

1. Παπαδιαμάντης και Καζαντζάκης: Λογοτεχνική κριτική της νομιμότητας

Ο Αλέξανδρος Παπαδιαμάντης, με καυστική ειρωνεία, επισημαίνει ότι η ηθική δεν μπορεί να εκχωρηθεί σε κανέναν θεσμό. Καταδικάζει όσους κάνουν «επάγγελμα την ηθική» [18] και υποστηρίζει ότι όποιος πονά πραγματικά τον τόπο του αντιλαμβάνεται πως είναι «αδύνατον να πολιτευθή» [19], καθώς η γνήσια ηθική είναι υπόθεση της προσωπικής ψυχής, όχι του συστήματος.

Ο Νίκος Καζαντζάκης, αντίθετα, εστιάζει στη δράση. Διδάσκει ότι «ν’ αγαπάς την ευθύνη» και ότι «εγώ, εγώ μονάχος μου έχω χρέος να σώσω τη γης» [20]. Η δικαιοσύνη δεν έρχεται μοναχή της: «Εμείς θα τη σηκώσουμε στους ώμους μας» [21]. Παρά τις διαφορές τους, και οι δύο συγκλίνουν στην απόρριψη της τυφλής υποταγής στον νόμο και στην ανάδειξη μιας ανώτερης ηθικής αρχής.

   Φρανκλ και Μέρφυ: Ψυχολογία της ηθικής ευθύνης

Ο Βίκτορ Φρανκλ, επιζών του Ολοκαυτώματος, θεμελιώνει τη λογοθεραπεία στην ιδέα ότι ακόμα και η τελευταία ελευθερία του ανθρώπου είναι να επιλέγει τη στάση του απέναντι σε κάθε συνθήκη [22]. Σε έναν κόσμο όπου οι νόμοι μπορεί να είναι άδικοι, η συνείδηση λειτουργεί ως «πυξίδα» που επιτρέπει στον άνθρωπο να ανακαλύπτει το μοναδικό νόημα που η κάθε στιγμή απαιτεί [23]. Η ηθική ευθύνη είναι το να απαντάς στο κάλεσμα της ζωής.

Ο Τζόζεφ Μέρφυ, από το κίνημα της Νέας Σκέψης, μεταθέτει την ευθύνη στη δύναμη του υποσυνείδητου νου: «Να τροφοδοτείς το υποσυνείδητό σου μόνο με σκέψεις και μηνύματα που θεραπεύουν, ωφελούν, εξυψώνουν και εμπνέουν.» [24]. Για τον Μέρφυ, ένας άδικος νόμος χάνει την ισχύ του όταν ο άνθρωπος αρνείται να τον τροφοδοτήσει με τις σκέψεις του. Η ηθική είναι, τελικά, μια άσκηση διαχείρισης της πραγματικότητας μέσω της πίστης [25].

    Συμπέρασμα: Η σύνθεση

Από τον Όμηρο και την Αντιγόνη μέχρι τον Λίνκολν, τον Καστοριάδη, τους λογοτέχνες και τους ψυχολόγους, αναδεικνύεται μια σταθερή διαπίστωση: Η νομιμότητα και η ηθική δεν ταυτίζονται αυτόματα. Μια δίκαιη κοινωνία χρειάζεται νόμους, αλλά χρειάζεται εξίσου άτομα που διαθέτουν ηθικό θάρρος και κριτική σκέψη. Όταν ο νόμος επιτρέπει κάτι επιβλαβές, η ευθύνη που παραμένει στο άτομο είναι τριπλή:

1. Η ευθύνη της διάκρισης (να αναγνωρίζει το ηθικό έλλειμμα).
2. Η ευθύνη της στάσης (όπως δίδαξε ο Σωκράτης και ο Φρανκλ).
3. Η ευθύνη της δράσης (από τον Αχιλλέα και τον Οδυσσέα μέχρι τον Καζαντζάκη).

Ο Λίνκολν, συνοψίζοντας μια ολόκληρη παράδοση, μας υπενθυμίζει ότι η σοφία κοιτάζει πέρα από τη νομιμότητα [26]. Και σε αυτή την υπενθύμιση, οι Έλληνες στοχαστές, από τον Όμηρο έως τον Γιανναρά, είναι συνοδοιπόροι πολύτιμοι.

Βιβλιογραφική Τεκμηρίωση

1. Όμηρος. Ιλιάδα & Οδύσσεια. Αθήνα: Εκδόσεις Κάκτος, 1992 (μετάφραση: Ι. Πολυλάς). (Αρχαίο κείμενο – ημερομηνία σύνθεσης 8ος αι. π.Χ.)
2. Μαρωνίτης ΔΝ, Πόλκας Λ. Αρχαϊκή Επική Ποίηση: Από την Ιλιάδα στην Οδύσσεια. Κέντρο Εκπαιδευτικής Έρευνας & Ινστιτούτο Νεοελληνικών Σπουδών, 2005.
3. Havelock EA. The Greek Concept of Justice: From Its Shadow in Homer to Its Substance in Plato. Harvard University Press, 1978 (Reprint 2014).
4. Καϊμακά Ν. Δ(δ)ίκη και δίκαιο: Από τον Όμηρο στον Θουκυδίδη. Διδακτορική Διατριβή, Εθνικό και Καποδιστριακό Πανεπιστήμιο Αθηνών, 2021.
5. Erhat A, Kadir A (μετ.). Ομήρου Ιλιάς. Αθήνα: Εκδόσεις Θεμέλιο, 1975.
6. Almog S. The Origins of the Law in Homer. De Gruyter, 2022.
7. Ανθρωπογνωσία και Ηθική στον Όμηρο. Αθήνα: Εκδόσεις Νησίδες, 2018.
8. Σοφοκλής. Αντιγόνη. Αθήνα: Εκδόσεις Κάκτος, 1990 (μετάφραση: Κ. Χ. Μύρης).
9. Πλάτων. Απολογία Σωκράτους. Αθήνα: Εκδόσεις Πόλις, 2002 (μετάφραση-σχόλια: Φ. Γράτσιος).
10. Πλάτων. Πολιτεία. Αθήνα: Εκδόσεις Πόλις, 2003 (μετάφραση-σχόλια: Ν. Μ. Σκουτερόπουλος).
11. Αριστοτέλης. Ηθικά Νικομάχεια. Θεσσαλονίκη: Εκδόσεις Ζήτρος, 2006 (εισαγωγή-μετάφραση: Δ. Λυπουρλής).
12. Αριστοτέλης. «Ηθικά Νικομάχεια, Βιβλίο Ε (Περί της δικαιοσύνης).» Στο: Άπαντα Αριστοτέλους, τομ. 4. Αθήνα: Εκδόσεις Γεωργιάδης, 2010, σ. 156-189.
13. Καστοριάδης Κ. Η Φαντασιακή Θέσμιση της Κοινωνίας. Αθήνα: Εκδόσεις Ράππα, 1975 (επανέκδοση: Ύψιλον, 1999).
14. Καστοριάδης Κ. «Η Φιλία και το Έλεος.» Περιοδικό Lifo, τεύχος 420, 30 Μαΐου 2015, σ. 32-35. (Εκδότης: Lifo Α.Ε.)
15. Γιανναράς Χ. «Η ηθική Θεολογία στο έργο του Χρήστου Γιανναρά.» Περιοδικό Σύναξη, τεύχος 44, 1992, σ. 11-28. Εκδότης: Ίδρυμα Γουλανδρή-Χορν.
16. Ιερόθεος Βλάχος (Μητροπολίτης Ναυπάκτου). «Η Ορθόδοξη ηθική ως ασκητική.» Ιερά Μονή Γενεθλίου της Θεοτόκου (Πελαγία), 2005.
17. Μποτόπουλος Κ. «Εκκλησία και νομιμότητα.» Ιστότοπος syntagmawatch.gr. Αθήνα: Παρατηρητήριο Συνταγματικών Εξελίξεων, 2018. Διαθέσιμο στο: https://www.syntagmawatch.gr/trending-issues/ekklisia-kai-nomimotita/
18. Βιβλιοπωλείο Μικρό Καράβι. «Αλέξανδρος Παπαδιαμάντης: Η ηθική δεν είναι επάγγελμα.» Facebook post, 4 Μαρτίου 2021.
19. «Ο κοινωνικός και πολιτικός Αλέξανδρος Παπαδιαμάντης.» fatsimare.gr, 10 Νοεμβρίου 2022.
20. Γνωμικολογικόν. «Νίκος Καζαντζάκης – Αποφθέγματα.» gnomikologikon.gr (πρόσβαση 2024).
21. Ομάδα Facebook «Νίκος Καζαντζάκης». «Η δικαιοσύνη δε θα ’ρθει μοναχή της…» Facebook, 2019.
22. Frankl VE. Man’s Search for Meaning. Boston: Beacon Press, 1959.
23. Frankl VE. The Will to Meaning: Foundations and Applications of Logotherapy. New York: New American Library, 1969.
24. Murphy J. The Power of Your Subconscious Mind. Englewood Cliffs, NJ: Prentice Hall, 1963.
25. Murphy J. The Miracle of Mind Dynamics. New York: Reward Books, 1964.
26. Λεουτσάκος Ι. «Νομιμότητα και Ηθική στη Διοίκηση.» Περιοδικό Διοικητικής Επιστήμης, τομ. 12, τεύχ. 2, 2021, σ. 45-67. Εκδότης: Ελληνική Εταιρία Διοίκησης Επιχειρήσεων (ΕΕΔΕ).

Σημείωση: Το παρόν επιστημονικό άρθρο γράφτηκε για λόγους ενημέρωσης των ιατρών και των λοιπών επιστημόνων υγείας και δεν αποτελεί  μέσο διάγνωσης ή αντιμετώπισης ή πρόληψης ασθενειών, ούτε αποτελεί ιατρική συμβουλή για ασθενείς, από τον συγγραφέα ή τους συγγραφείς του άρθρου.

Την ευθύνη της διάγνωσης, θεραπείας και πρόληψης των ασθενειών τις έχει μόνον ο θεράπων ιατρός του κάθε ασθενούς, αφού πρώτα κάνει προσεκτικά ακριβή διάγνωση.
Γιαυτό συνιστάται η αποφυγή της αυθαίρετης εφαρμογής ιατρικών πληροφοριών από μη ιατρούς. Τα συμπληρώματα διατροφής δεν είναι φάρμακα, αλλά μπορεί να χορηγούνται συμπληρωματικά, χωρίς να παραιτούνται οι ασθενείς από  τις αποδεκτές υπό της ιατρικής επιστήμης θεραπείες ή θεραπευτικές τεχνικές και μεθόδους, που γίνονται, όταν χρειάζονται, υπό ιατρική καθοδήγηση,  παρακολούθηση και ευθύνη. Οι παρατιθέμενες διαφημίσεις εξυπηρετούν της δαπάνες συντήρησης της παρούσας ιστοσελίδας 

Το παρόν άρθρο προστατεύεται από το Νόμο 2121/1993 και 4481/2017 για την πνευματική ιδιοκτησία. Η ολική ή μερική αντιγραφή του παρόντος επιστημονικού άρθρου χωρίς τη γραπτή έγκριση του Δρ Δημητρίου Ν. Γκέλη θεωρείται κλοπή πνευματικής ιδιοκτησίας και διώκεται βάσει της νομοθεσίας.