Επιτυχία Υποψηφίου

Η βία δεν είναι μόνο κοινωνικό φαινόμενο – είναι πρόβλημα σχέσεων

Δρ Δημήτριος Ν. Γκέλης (MD,ORL, DDS, PhD)

Η βία, σε όλες τις μορφές της, δεν αποτελεί μόνο ένα κοινωνιολογικό ή εγκληματολογικό φαινόμενο· αποτελεί πρωτίστως ένα πρόβλημα σχέσης. Εκδηλώνεται εκεί όπου οι ανθρώπινοι δεσμοί έχουν υποστεί ρήγμα, όπου ο σεβασμός έχει υποχωρήσει και η αξία του άλλου έχει εκμηδενιστεί. Το άτομο, όπως χρειάζεται οξυγόνο και τροφή για να ζήσει, χρειάζεται επίσης σχέσεις υγιείς, σταθερές και αμοιβαία τροφοδοτικές. Χωρίς αυτές ο άνθρωπος καταλήγει να ζει μόνος, μοναχικός και απομονωμένος. Η ύπαρξή του καθίσταται ασταθής, και η βία—άμεση ή έμμεση—γίνεται πιθανή. Η ιδέα αυτή δεν είναι καινούρια· ήδη από την αρχαιότητα οι στοχαστές αναγνώριζαν τον βαθιά σχεσιακό χαρακτήρα της ανθρώπινης ύπαρξης. Μετέπειτα, οι θεμελιωτές της σύγχρονης ψυχολογίας και η χριστιανική παράδοση συνέχισαν να τονίζουν ότι η ανθρώπινη ευημερία εξαρτάται από την ποιότητα των σχέσεων.

Η αρχαία ελληνική σκέψη για τη σχέση και τη βία

Οι αρχαίοι συγγραφείς αναγνώριζαν ότι ο άνθρωπος είναι εκ φύσεως κοινωνικό ον. Ο Αριστοτέλης, στα «Πολιτικά», σημειώνει ότι ο άνθρωπος είναι «φύσει πολιτικόν ζῷον» [1]· δεν μπορεί να υπάρξει απομονωμένος χωρίς να αλλοιωθεί η ίδια η φύση του. Η βία, στην αριστοτελική φιλοσοφία, προκύπτει όταν διαταράσσεται η ισορροπία στις σχέσεις της πόλης και όταν παραβιάζεται το μέτρο και η δικαιοσύνη. Για τον Αριστοτέλη, η δικαιοσύνη είναι η βάση του κοινωνικού δεσμού και η απουσία της γεννά συγκρούσεις, επιθετικότητα και τελικά βία.

Ο Πλάτωνας, από την άλλη, στον «Φαίδρο» και την «Πολιτεία» εξερευνά τον εσωτερικό κόσμο του ατόμου και θεωρεί ότι η βία έχει ρίζες στην αταξία της ψυχής [2]. Όταν η λογική δεν ηγείται, αλλά κυριαρχούν τα παθητικά ή επιθυμητικά μέρη της ψυχής, ο άνθρωπος δεν μπορεί να σχετίζεται αρμονικά. Η διαταραχή της εσωτερικής σχέσης αντικατοπτρίζεται στην εξωτερική συμπεριφορά.

Στον Στωικισμό, η βία θεωρείται έκφραση έλλειψης αυτοκυριαρχίας και αδυναμίας κατανόησης της οικουμενικής λογικής φύσης των ανθρώπων· η συνετή χρήση της λογικής και η συμφιλίωση με τη φύση οδηγούν στην αρετή και αποκλείουν κάθε παράλογη επιθετικότητα. Ο Επίκτητος υπενθυμίζει ότι η οργή και η επιθετικότητα είναι αποτέλεσμα λανθασμένων κρίσεων και όχι της πραγματικότητας αυτής καθαυτής [3]. Αν ο άνθρωπος συνειδητοποιήσει την αξία του άλλου ως συμμετέχοντος στον ίδιο λογικό κόσμο, τότε η βία χάνει το νόημά της.

Κοινός παρονομαστής της αρχαίας σκέψης είναι ότι η ανθρωπότητα είναι σχέση: είτε ως πολίτης της πόλης είτε ως συμμέτοχος του λογικού κόσμου, το άτομο διαμορφώνεται μέσα από διάλογο, σύμπραξη και αμοιβαίο σεβασμό. Η βία, αντιθέτως, είναι έκπτωση από αυτήν την κατάσταση.

 Οι ηγετικές φυσιογνωμίες της ψυχολογίας για τη σημασία της σχέσης και της βίας

Η σύγχρονη ψυχολογία επαναβεβαίωσε την αρχαία σοφία, δίνοντας συστηματικές εξηγήσεις για τον τρόπο με τον οποίο οι σχέσεις θεμελιώνουν ή διαταράσσουν την ανθρώπινη ύπαρξη. Οι θεωρίες της προσκόλλησης, της ανθρωπιστικής ψυχολογίας και της συστημικής προσέγγισης συμφωνούν ότι η βία δεν είναι ένα αυτόνομο γεγονός, αλλά μια αντίδραση σε βαθύ ψυχικό και σχεσιακό τραύμα.

Θεωρία προσκόλλησης

Η πρώιμη σχέση ανάμεσα στο βρέφος και τον φροντιστή του αποτελεί θεμέλιο για τη μελλοντική ψυχολογική και συναισθηματική ανάπτυξη του ατόμου [4]. Όταν το βρέφος βιώνει ασφάλεια, σταθερότητα και συνέπεια, αναπτύσσει θετικά εσωτερικά μοντέλα που το βοηθούν να δημιουργεί υγιείς σχέσεις στην ενήλικη ζωή. Αντίθετα, η παραμέληση, η ασυνέπεια ή η κακοποίηση μπορούν να οδηγήσουν σε έλλειψη εμπιστοσύνης προς τους άλλους, συναισθηματική αστάθεια και αυξημένη πιθανότητα εμφάνισης επιθετικών ή βίαιων συμπεριφορών. Η θεωρία της προσκόλλησης δείχνει έτσι ότι η βία δεν είναι μόνο κοινωνικό φαινόμενο, αλλά έχει βαθιές ρίζες στις πρώιμες σχέσεις και στην ποιότητα των δεσμών που αναπτύσσει το άτομο από την παιδική ηλικία[4]. Ένα παιδί που μεγαλώνει με ασυνέπεια, παραμέληση ή κακοποίηση, συχνά αναπτύσσει εσωτερικά μοντέλα που ερμηνεύουν τον κόσμο ως απειλή. Η βία, είτε ως αυτοκαταστροφική είτε ως εξωτερικευμένη συμπεριφορά, μπορεί να είναι αποτέλεσμα αυτών των πρώιμων ρηγμάτων.

Ανθρωπιστική ψυχολογία

Η έλλειψη άνευ όρων αποδοχής, γνησιότητας και ενσυναίσθησης στις ανθρώπινες σχέσεις μπορεί να οδηγήσει σε ψυχική απομόνωση, αποξένωση και αίσθημα απειλής, καταστάσεις που συχνά εκφράζονται μέσω βίαιης συμπεριφοράς [5]. Η  ανάπτυξη υγιών σχέσεων απαιτεί ένα περιβάλλον όπου το άτομο νιώθει ασφαλές, κατανοητό και αποδεκτό. Όταν αυτές οι συνθήκες απουσιάζουν, οι σχέσεις διαρρηγνύονται και η βία αναδύεται ως έκφραση της απογοήτευσης, του θυμού ή της αδυναμίας επικοινωνίας. Επομένως, η πρόληψη της βίας δεν μπορεί να περιορίζεται στην τιμωρία ή στον έλεγχο, αλλά πρέπει να εστιάζει στην ενίσχυση της ποιότητας των σχέσεων, στην κατανόηση και την αποδοχή των ατόμων, καθώς και στην ενδυνάμωση της γνησιότητας και της ενσυναίσθησης στις καθημερινές αλληλεπιδράσεις[5]. Όταν αυτές οι συνθήκες δεν υπάρχουν, το άτομο υιοθετεί αμυντικές στάσεις, απομακρύνεται από τον αυθεντικό εαυτό του και συχνά αντιδρά με τρόπους που μπορεί να περιλαμβάνουν επιθετικότητα ή αποστροφή προς τους άλλους. Η βία, στο πλαίσιο αυτό, γίνεται σύμπτωμα έλλειψης βαθιάς δεκτικότητας και αναγνώρισης.

Συστημική προσέγγιση

Η συστημική θεωρία, όπως εκφράστηκε από τον Salvador Minuchin και άλλους, βλέπει τη βία ως αποτέλεσμα παθολογικών μοτίβων μέσα στη δομή της οικογένειας ή του κοινωνικού συστήματος [6]. Οι δυσλειτουργικές δυναμικές—όπως οι ασαφείς ρόλοι, τα δυσπροσδιόριστα όρια και τα χρονίως επαναλαμβανόμενα πρότυπα σύγκρουσης—δημιουργούν ένα περιβάλλον όπου η βία μπορεί εύκολα να αναδυθεί. Δεν είναι το άτομο που «είναι βίαιο», αλλά το σύστημα που δημιουργεί συνθήκες αποσύνδεσης.

Η χριστιανική παράδοση και η θεώρηση της σχέσης

Η χριστιανική θεολογία τοποθετεί τη σχέση στον ίδιο τον πυρήνα της ύπαρξης του ανθρώπου. Ο Θεός δεν παρουσιάζεται ως απομονωμένο ον αλλά ως Τριαδική Σχέση, αγάπη που κυκλοφορεί ανάμεσα στα πρόσωπα της Τριάδας. Επομένως, ο άνθρωπος, ως εικόνα του Θεού, είναι ένα ον προορισμένο για κοινωνία. Η βία αποτελεί άρνηση αυτής της θεμελιώδους κλήσης.

Η Αγία Γραφή διδάσκει ότι η αγάπη προς τον άλλον είναι απαραίτητη προϋπόθεση για την εν Χριστώ ζωή. Η πρώτη επιστολή του Ιωάννη είναι κατηγορηματική: «Ὁ μὴ ἀγαπῶν τὸν ἀδελφὸν αὐτοῦ… ἐν τῷ θανάτῳ μένει» (1 Ιω. 3:14) [7]. Η βία, λοιπόν, δεν αποκόπτει απλώς τον άνθρωπο από τον άλλον· αποκόπτει τον άνθρωπο από την ίδια την πηγή της ζωής.

Στην πατερική γραμματεία, ο Μέγας Βασίλειος τόνίζει ότι η ανθρώπινη φύση είναι φιλόκοινος, δηλαδή φτιαγμένη για κοινωνία. Η απομόνωση και η σκληρότητα δεν είναι φυσικές καταστάσεις αλλά παθολογίες της ψυχής [8]. Ο Ιωάννης ο Χρυσόστομος πηγαίνει ακόμη πιο πέρα τονίζοντας ότι η βία δεν θεραπεύεται με τιμωρία αλλά με μετάνοια και αποκατάσταση της σχέσης [9]. Η χριστιανική ηθική, επομένως, δεν ενδιαφέρεται μόνο για την εξάλειψη της συμπεριφοράς αλλά για την ανασυγκρότηση της σχέσης.

Η βία ως απόρροια ρήξης της σχέσης

Συνοψίζοντας τις παραπάνω προσεγγίσεις, γίνεται σαφές ότι η βία ανθίζει εκεί όπου η σχέση έχει αποτύχει:

• Όταν το παιδί δεν βιώνει σταθερότητα και ασφάλεια.
• Όταν το άτομο δεν αναγνωρίζεται και δεν γίνεται αποδεκτό.
• Όταν το σύστημα προάγει σύγκρουση αντί συνεργασίας.
• Όταν η αγάπη και η ενσυναίσθηση απουσιάζουν.

Στο πλαίσιο αυτό, η βία δεν είναι «πρόβλημα κακών ανθρώπων», αλλά πρόβλημα κατεστραμμένων σχέσεων. Γι’ αυτό και η αντιμετώπισή της δεν μπορεί να βασιστεί αποκλειστικά στην καταστολή. Χρειάζεται προληπτική και θεραπευτική προσπάθεια αποκατάστασης της σχέσης σε όλα τα επίπεδα: ατομικό, οικογενειακό, κοινωνικό και πνευματικό.

 Η ανάγκη του ανθρώπου για «οξυγόνο σχέσεων

Όπως το σώμα έχει ανάγκη από οξυγόνο για να επιβιώσει, έτσι και η ψυχή έχει ανάγκη από υγιή, αυθεντική και υποστηρικτική σχέση. Η σύγχρονη ψυχολογία έχει δείξει ότι η μοναξιά και η απόρριψη ενεργοποιούν περιοχές του εγκεφάλου που σχετίζονται με τον σωματικό πόνο [10]. Η αποσύνδεση δεν είναι μόνο ψυχικό αλλά και βιολογικό τραύμα. Μέσα σε αυτό το τραύμα ριζώνει η βία.

Η κοινωνία που επιθυμεί να μειώσει τη βία πρέπει να επενδύσει στη βελτίωση των σχέσεων: στην υγιή οικογένεια, στη σχολική κοινότητα που προάγει την ενσυναίσθηση, στον δημόσιο λόγο που βασίζεται στον σεβασμό, στα θεσμικά πλαίσια που προστατεύουν την ανθρώπινη αξιοπρέπεια. Η πνευματική ζωή, επίσης, προσφέρει ένα πλαίσιο συμφιλίωσης, αυτογνωσίας και θεραπευτικής επανασύνδεσης με τον άλλον.

Συμπέρασμα

Από την αρχαιότητα έως τη σύγχρονη ψυχολογία και τη χριστιανική παράδοση, ένα μήνυμα παραμένει σταθερό: η βία δεν είναι απλώς κοινωνικό φαινόμενο· είναι τραυματισμένη σχέση. Το πρόβλημα της βίας είναι τελικά πρόβλημα ανθρώπων που έχουν χάσει την ικανότητα να σχετίζονται με σεβασμό, αξία και αυθεντικότητα. Η θεραπεία της βίας βρίσκεται επομένως στη θεραπεία της σχέσης—εκεί όπου ο άνθρωπος αναπνέει, αναπτύσσεται και βρίσκει την πραγματική του ανθρωπιά.

Βιβλιογραφική τεκμηρίωση

1. Αριστοτέλης. Πολιτικά. Αθήνα: Εκδόσεις Κάκτος; 1993.
2. Πλάτων. Πολιτεία. Αθήνα: Εκδόσεις Κάκτος; 1992.
3. Επίκτητος. Διατριβαί. Μετάφραση: Π. Λέκκας. Αθήνα: Εκδόσεις Πόλις; 2017.
4. Bowlby J. Attachment and Loss: Vol. 1. Attachment. New York: Basic Books; 1969.
5. Rogers C. On Becoming a Person. Boston: Houghton Mifflin; 1961.
6. Minuchin S. Families and Family Therapy. Cambridge, MA: Harvard University Press; 1974.
7. Αγία Γραφή. Καινή Διαθήκη (Α΄ Επιστολή Ιωάννου). Αθήνα: Αποστολική Διακονία της Εκκλησίας της Ελλάδος; 2010.
8. Μέγας Βασίλειος. Κοινωνικοί Λόγοι. Αθήνα: Αποστολική Διακονία της Εκκλησίας της Ελλάδος; 2012.

Ιωάννης Χρυσόστομος. Ομιλίες επί του Κατά Ματθαίον Ευαγγελίου. Αθήνα: Αποστολική Διακονία της Εκκλησίας της Ελλάδος; 1995.Eisenberger N. The pain of social disconnection. Nat Rev Neurosci. 2012;13(6):421–434.

Σημείωση: Το παρόν επιστημονικό άρθρο γράφτηκε για λόγους ενημέρωσης των ιατρών και των λοιπών επιστημόνων υγείας και δεν αποτελεί  μέσο διάγνωσης ή αντιμετώπισης ή πρόληψης ασθενειών, ούτε αποτελεί ιατρική συμβουλή για ασθενείς, από τον συγγραφέα ή τους συγγραφείς του άρθρου.

Την ευθύνη της διάγνωσης, θεραπείας και πρόληψης των ασθενειών τις έχει μόνον ο θεράπων ιατρός του κάθε ασθενούς, αφού πρώτα κάνει προσεκτικά ακριβή διάγνωση.
Γιαυτό συνιστάται η αποφυγή της αυθαίρετης εφαρμογής ιατρικών πληροφοριών από μη ιατρούς. Τα συμπληρώματα διατροφής δεν είναι φάρμακα, αλλά μπορεί να χορηγούνται συμπληρωματικά, χωρίς να παραιτούνται οι ασθενείς από  τις αποδεκτές υπό της ιατρικής επιστήμης θεραπείες ή θεραπευτικές τεχνικές και μεθόδους, που γίνονται, όταν χρειάζονται, υπό ιατρική καθοδήγηση,  παρακολούθηση και ευθύνη. Οι παρατιθέμενες διαφημίσεις εξυπηρετούν της δαπάνες συντήρησης της παρούσας ιστοσελίδας 

Το παρόν άρθρο προστατεύεται από το Νόμο 2121/1993 και 4481/2017 για την πνευματική ιδιοκτησία. Η ολική ή μερική αντιγραφή του παρόντος επιστημονικού άρθρου χωρίς τη γραπτή έγκριση του Δρ Δημητρίου Ν. Γκέλη θεωρείται κλοπή πνευματικής ιδιοκτησίας και διώκεται βάσει της νομοθεσίας.