Επιτυχία Υποψηφίου

Πώς μπορώ να διαχειρίζομαι τα συναισθήματά μου και να γίνομαι ψυχικά δυνατός/ή;

Δρ Δημήτριος Ν. Γκέλης

Η ψυχική ανθεκτικότητα δεν σημαίνει απουσία λύπης, άγχους ή θυμού· σημαίνει την ικανότητα να αναγνωρίζεις αυτά τα συναισθήματα, να τα νοηματοδοτείς και να τα διαχειρίζεσαι χωρίς να σε κυριαρχούν. Η ψυχική δύναμη δεν είναι συναισθηματική ακαμψία αλλά εσωτερική ευελιξία απέναντι στις πιέσεις της ζωής. Η σύγχρονη ψυχολογία, η φιλοσοφική παράδοση και η πατερική ανθρωπολογία συγκλίνουν στο ότι η ανθεκτικότητα οικοδομείται μέσω αυτογνωσίας, αυτορρύθμισης και εσωτερικής άσκησης.

Σύμφωνα με τον Daniel Goleman, η συναισθηματική νοημοσύνη αποτελεί σύνολο δεξιοτήτων που περιλαμβάνει αυτοεπίγνωση, αυτορρύθμιση, ενσυναίσθηση και κοινωνικές δεξιότητες [1]. Η ψυχική αντοχή, κατά την προσέγγισή του, δεν είναι απλώς ανοχή στη δυσκολία αλλά ώριμη διαχείριση της εσωτερικής εμπειρίας. Η θεώρηση αυτή έχει ρίζες πολύ παλαιότερες από τη σύγχρονη ψυχολογία. Το δελφικό «γνώθι σαυτόν», αν και δεν ήταν ρήση του Σωκράτη αλλά αρχαιότερο γνώρισμα, αποτέλεσε στον σωκρατικό στοχασμό θεμέλιο αυτογνωσίας και ηθικής ελευθερίας.

Στον Καζαντζάκη η ψυχική δύναμη συνδέεται με τον αγώνα μετασχηματισμού του πόνου σε νόημα, ενώ η στωική παράδοση, ιδιαίτερα στον Επίκτητο και τον Μάρκο Αυρήλιο, θεμελιώνει την ανθεκτικότητα στη διάκριση ανάμεσα σε όσα ελέγχονται και όσα όχι. Αυτές οι θεωρήσεις παρουσιάζουν αξιοσημείωτες αναλογίες με σύγχρονες θεωρίες ψυχικής ανθεκτικότητας (resilience) [3].

Ιδιαίτερη σημασία έχει η συμβολή του Joseph Humphrey, ο οποίος ανέπτυξε την έννοια της συναισθηματικής ευρωστίας (emotional fitness), θεωρώντας ότι η ψυχική ανθεκτικότητα μοιάζει με μορφή εσωτερικής εκγύμνασης [2]. Για τον Humphrey, η ανοχή στη δυσφορία, η συναισθηματική επίγνωση και η προσαρμοστικότητα δεν είναι έμφυτα χαρακτηριστικά αλλά δεξιότητες που εξασκούνται.

Η σύγχρονη έρευνα για τη ρύθμιση συναισθήματος ενισχύει αυτή την οπτική. Ο Gross [4] έχει δείξει ότι στρατηγικές όπως η γνωσιακή επαναξιολόγηση συνδέονται ισχυρά με την ψυχική ανθεκτικότητα, ενώ οι Salovey και Mayer [5] θεμελίωσαν εννοιολογικά τη συναισθηματική νοημοσύνη ως ικανότητα αντίληψης, κατανόησης και ρύθμισης συναισθημάτων. Η  γνωσιακή θεραπεία του Beck [6] και η ACT των Hayes, Strosahl και Wilson [7] έδωσαν επιπλέον έμφαση στην ψυχολογική ευελιξία ως πυρήνα ψυχικής δύναμης.

Η ACT (Acceptance and Commitment Therapy — Θεραπεία Αποδοχής και Δέσμευσης) είναι μια σύγχρονη ψυχοθεραπευτική προσέγγιση, της οποίας ο  βασικός της στόχος δεν είναι να εξαφανίσει τον πόνο, τις αρνητικές σκέψεις ή το άγχος, αλλά να βοηθήσει το άτομο να μην παγιδεύεται από αυτά. Η κεντρική ιδέα είναι: Δεν υποφέρουμε μόνο από δύσκολα συναισθήματα, αλλά συχνά και από τον αγώνα να τα αποφύγουμε.

Ιδιαίτερο ενδιαφέρον έχει και η νηπτική ορθόδοξη παράδοση. Η Φιλοκαλία [10], ο Ιωάννης της Κλίμακος [8] και ο Μάξιμος Ομολογητής [9] προσεγγίζουν τα πάθη όχι μόνο ως ηθικό αλλά και ανθρωπολογικό-υπαρξιακό ζήτημα. Η διάκριση των λογισμών, η νήψη (συνειδητή, άγρυπνη παρατήρηση του εσωτερικού εαυτού με σκοπό την ελευθερία από τις παρορμητικές αντιδράσεις)  και η εσωτερική επαγρύπνηση παρουσιάζουν αναλογίες με σύγχρονες έννοιες μεταγνωστικής επίγνωσης. Παράλληλα, νεότεροι ορθόδοξοι στοχαστές όπως ο Χρήστος Γιανναράς [11] και ο Ιωάννης Ζηζιούλας [12]  προσφέρουν μια σχεσιακή κατανόηση του προσώπου, υπογραμμίζοντας ότι η ψυχική ανθεκτικότητα δεν είναι μόνο ατομική δεξιότητα αυτορρύθμισης, αλλά καλλιεργείται και μέσα από σχέσεις, ελευθερία και κοινότητα.

Από αυτές τις διαφορετικές προσεγγίσεις —ψυχολογικές, φιλοσοφικές και θεολογικές— αναδύεται μια κοινή και ουσιαστική ιδέα: η ψυχική δύναμη δεν συνίσταται στην απουσία συναισθημάτων ούτε στην προσπάθεια εξάλειψης του πόνου, αλλά στην ικανότητα να σχετίζεται κανείς ώριμα, συνειδητά και δημιουργικά με ό,τι αισθάνεται. Αυτό σημαίνει ότι τα συναισθήματα δεν αντιμετωπίζονται ως εχθροί που πρέπει να κατασταλούν, αλλά ως εμπειρίες που χρειάζονται κατανόηση, επεξεργασία και ενσωμάτωση μέσα στην προσωπική πορεία του ανθρώπου. Η ανθεκτικότητα, υπό αυτή την οπτική, δεν είναι μια στατική ιδιότητα αλλά μια δυναμική και εξελισσόμενη διαδικασία, η οποία διαμορφώνεται μέσα από τη συνεχή αυτοπαρατήρηση, την ερμηνεία των εμπειριών και τη σταδιακή καλλιέργεια μιας πιο συνειδητής στάσης απέναντι στις δυσκολίες. Ο άνθρωπος δεν γίνεται ψυχικά δυνατός αποφεύγοντας τον πόνο, αλλά μαθαίνοντας να τον κατανοεί και να τον εντάσσει σε ένα ευρύτερο πλαίσιο νοήματος. Παράλληλα, η ψυχική δύναμη δεν αναπτύσσεται αποκομμένα από το περιβάλλον ή τις σχέσεις, αλλά μέσα σε ένα ευρύτερο πλέγμα νοήματος και ανθρώπινης σύνδεσης, όπου η επίγνωση, το νόημα και η άσκηση λειτουργούν ως αλληλοτροφοδοτούμενες διαστάσεις της ανθεκτικότητας [1–12].

Βιβλιογραφική Τεκμηρίωση

1. Goleman, D. (1995). Emotional Intelligence. Bantam Books.
2. Humphrey, J. (2002). Emotional Fitness. Career Press.
3. Southwick, S. M., & Charney, D. S. (2024). Resilience: The Science of Mastering Life’s Greatest Challenges (3rd ed.). Cambridge University Press.
4. Gross, J. J. (2015). Emotion Regulation: Current Status and Future Prospects. Psychological Inquiry.
5. Salovey, P., & Mayer, J. D. (1990). Emotional Intelligence. Imagination, Cognition and Personality.
6. Beck, A. T. (1979). Cognitive Therapy and the Emotional Disorders. Penguin.
7. Hayes, S. C., Strosahl, K. D., & Wilson, K. G. (2012). Acceptance and Commitment Therapy (2nd ed.). Guilford Press.
8. Άγιος Ιωάννης της Κλίμακος. Κλίμαξ. Εκδόσεις Το Περιβόλι της Παναγίας.
9. Άγιος Μάξιμος Ομολογητής. Κεφάλαια περί αγάπης. Πατερικαί Εκδόσεις Γρηγόρη.
10. Φιλοκαλία των Ιερών Νηπτικών, τόμ. Α΄–Ε΄. Εκδόσεις Το Περιβόλι της Παναγίας.
11. Γιανναράς, Χ. (1987). Το πρόσωπο και ο έρως. Δόμος.
12. Ζηζιούλας, Ι. (1993). Το είναι ως κοινωνία. Δόμος.

Σημείωση: Το παρόν επιστημονικό άρθρο γράφτηκε για λόγους ενημέρωσης των ιατρών και των λοιπών επιστημόνων υγείας και δεν αποτελεί  μέσο διάγνωσης ή αντιμετώπισης ή πρόληψης ασθενειών, ούτε αποτελεί ιατρική συμβουλή για ασθενείς, από τον συγγραφέα ή τους συγγραφείς του άρθρου.

Την ευθύνη της διάγνωσης, θεραπείας και πρόληψης των ασθενειών τις έχει μόνον ο θεράπων ιατρός του κάθε ασθενούς, αφού πρώτα κάνει προσεκτικά ακριβή διάγνωση.
Γιαυτό συνιστάται η αποφυγή της αυθαίρετης εφαρμογής ιατρικών πληροφοριών από μη ιατρούς. Τα συμπληρώματα διατροφής δεν είναι φάρμακα, αλλά μπορεί να χορηγούνται συμπληρωματικά, χωρίς να παραιτούνται οι ασθενείς από  τις αποδεκτές υπό της ιατρικής επιστήμης θεραπείες ή θεραπευτικές τεχνικές και μεθόδους, που γίνονται, όταν χρειάζονται, υπό ιατρική καθοδήγηση,  παρακολούθηση και ευθύνη. Οι παρατιθέμενες διαφημίσεις εξυπηρετούν της δαπάνες συντήρησης της παρούσας ιστοσελίδας 

Το παρόν άρθρο προστατεύεται από το Νόμο 2121/1993 και 4481/2017 για την πνευματική ιδιοκτησία. Η ολική ή μερική αντιγραφή του παρόντος επιστημονικού άρθρου χωρίς τη γραπτή έγκριση του Δρ Δημητρίου Ν. Γκέλη θεωρείται κλοπή πνευματικής ιδιοκτησίας και διώκεται βάσει της νομοθεσίας.