Επιτυχία Υποψηφίου

Αυτός που φοβάται τους άλλους γίνεται δούλος χωρίς να το καταλάβει.

Δρ Δημήτριος Ν. Γκέλης

Η παρατήρηση ότι “αυτός που φοβάται τους άλλους γίνεται δούλος χωρίς να το καταλάβει” αποτελεί μια βαθιά και διαχρονική ψυχολογική αλήθεια.

Ήδη, ένας από τους σημαντικότερους Έλληνες κωμωδιογράφους και θεατρικούς συγγραφείς της αρχαιότητας,  ο Μένανδρος (342 π.Χ. – 290 π.Χ.) διατύπωσε το στοχασμό: “Βίος βίου δεόμενος ουκ έστιν βίος”  (Η ζωή που φοβάται τη ζωή δεν είναι ζωή). Κατ΄επέκταση, “αυτός που φοβάται τους άλλους γίνεται δούλος χωρίς να το καταλάβει” δεν πρόκειται για μια υπερβολική μεταφορά, αλλά για την ακριβή περιγραφή μιας εσωτερικής κατάστασης όπου, ο φόβος μεταμορφώνεται σε μια μορφή πνευματικής και συναισθηματικής δουλείας. Αυτή η σκλαβιά δεν επιβάλλεται με αλυσίδες ή φυλακές, αλλά με τα αόρατα νήματα της μη κοινωνικής αναγνώρισης, της μη αποδοχής και του φόβου της απόρριψης ή της αντιπαράθεσης με τους άλλους ή τον άλλο [1].

Το θεμέλιο αυτής της ψυχοδυναμικής μπορεί να εντοπιστεί στην ανθρώπινη ανάγκη για κοινωνική συμμετοχή και ασφάλεια. Ο φόβος της απομόνωσης που είναι ένα φυσικό, ανθρώπινο συναίσθημα,  όταν γίνεται ο κύριος οδηγός της ζωής μας, μας οδηγεί σε θυσίες που μας κάνουν δυστυχείς. Ωστόσο, στην σύγχρονη κοινωνία, όπου η φυσική επιβίωση είναι λιγότερο άμεσα απειλημένη, αυτός ο φόβος μετατοπίζεται στον ψυχολογικό τομέα. Ο φόβος της κοινωνικής ντροπής (ο έντονος, εμμονικός φόβος ότι θα γίνει αντικείμενο κοινωνικής απόρριψης, κριτικής, ταπείνωσης ή ντροπής μπροστά σε άλλους), της επαγγελματικής δυσφήμισης (ο έντονος, συχνά παράλυτικός  φόβος ότι η φήμη, η αξιοπιστία και η επαγγελματική στάθμη ενός ατόμου θα υπονομευτεύν, θα βλαφθεί ή θα καταστραφεί ολοσχερώς) ή της προσωπικής απόρριψης (ο φόβος της μοναξιάς και της απώλειας της αξίας μας μέσα από το πρίσμα της σχέσης με τον άλλο).ή της συκοφαντίας μπορεί να είναι εξίσου παραλυτικοί.

 Όπως υπογραμμίζει ο Μάξιμ Γκκόρι (Ρώσος συγγραφέας,1868 – 1936), “ο φόβος της δυσφήμισης καταστρέφει την τιμή και το θάρρος”  (Είναι ένας αμυντικός φόβος ότι οι πράξεις ή οι απόψεις μας θα μας οδηγήσουν σε κοινωνική απέχθεια, γελοιοποίηση ή απομόνωση[2]. Όταν ένα άτομο επιτρέπει στον φόβο να κυβερνήσει τις πράξεις και τις σκέψεις του, εγκαταλείπει την αυτονομία του. Η απόφασή του σταματά να βασίζεται στο “τι πιστεύω εγώ“ και αρχίζει να καθοδηγείται από το “τι θα πουν οι άλλοι“. Ο φόβος της δυσφήμισης παραλύει τη δράση και  σκοτώνει το θάρρος στη ρίζα του, πριν καν αυτό έχει την ευκαιρία να εκδηλωθεί. Όταν η κύρια μας ανησυχία είναι «τι θα πει ο κόσμος», γινόμαστε δειλοί. Αυτή η εσωτερική υποχώρηση είναι η πρώτη πράξη της δουλείας.

Οι αρχαίοι Έλληνες φιλόσοφοι είχαν αντιληφθεί βαθιά αυτό το φαινόμενο. Ο Στωικός φιλόσοφος Επίκτητος του 1ου-2ου αιώνα μ.Χ. διατύπωσε τη σκέψη «ὅστις δὲ ἑτέρους δέδοιε, δοῦλος ὢν λέληθεν ἑαυτόν» (αυτός που φοβάται τους άλλους γίνεται δούλος χωρίς να το καταλάβει).

Για τον Επίκτητο, η πραγματική ελευθερία δεν είχε καμία σχέση με την κοινωνική θέση, αλλά με την εσωτερική διάταξη του ατόμου. Δίδασκε ότι ο άνθρωπος γίνεται δούλος όταν ταυτίζεται και εξαρτάται από πράγματα που δεν ελέγχει, όπως τη γνώμη των άλλων. Η ελευθερία κρύβεται στην ικανότητα να διαχωρίζεις αυτό που εξαρτάται από εσένα (τις δικές σου προαίρεσεις, αξίες, κρίσεις) από αυτό που δεν εξαρτάται (τις πράξεις και τις απόψεις των άλλων).

Αυτή η σκέψη βρίσκει ακριβή αντίστοιχη και στον Σωκράτη, ο οποίος προτιμούσε να πιει το κώνειο παρά να προδώσει τις αρχές του, παρασυρθείς από το πλήθος ή τις αρχές της πόλης [3]. Η σωκρατική φράση “γνώθι σαυτόν” ήταν ο πρώτος και σημαντικότερος προβληματισμός για την απελευθέρωση από την άγνοια που μας κάνει δούλους των παθών και των εξωτερικών πιέσεων [4].

Η Χριστιανική θέση μπορεί να διατυπωθεί ως εξής: Ο φόβος των ανθρώπων είναι μια μορφή πνευματικής δουλείας που προκύπτει από μια λανθασμένη αίσθηση αξίας και ασφάλειας. Η απελευθέρωση έρχεται όταν ο άνθρωπος τοποθετήσει τον “φόβο του Κυρίου” – τον σεβασμό και την εμπιστοσύνη στον Θεό – ως την υπέρτατη πραγματικότητα της ζωής του [5]. Μόνο τότε, ανακτώντας την αξία του ως πλάσμα αγαπημένο από τον Θεό, μπορεί να ζήσει με την ελευθερία και το θάρρος που χαρακτηρίζουν το πραγματικά ελεύθερο άτομο. Όπως αναφέρει ο Απόστολος Παύλος στην επιστολή του  Προς Γαλάτας 1:10.: “Αν ακόμη τώρα επιχειρούσα να αρέσω σε ανθρώπους, δεν θα ήμουν δούλος του Χριστού” [6].

Η πορεία προς τη δουλεία εξ αιτίας του φόβου των άλλων δεν είναι πάντα δραματικά ορατή  ή αμέσως αναγνωρίσιμη. Συνήθως, είναι μια σταδιακή διάβρωση του εαυτού. Ξεκινά με μικρές παραχωρήσεις: Η αποφυγή μιας συζήτησης για να μην προκληθεί δυσαρέσκεια, η υιοθέτηση μιας γνώμης που δεν αντιπροσωπεύει την πραγματική μας σκέψη για να ταιριάξουμε, η εγκατάλειψη ενός στόχου για να ικανοποιήσουμε τις προσδοκίες της οικογένειας. Κάθε μία από αυτές τις πράξεις είναι ένα μικρό κομμάτι της ελευθερίας μας που θυσιάζεται στο βωμό της κοινωνικής αρμονίας.

Στο θεατρικό έργο «Άμλετ» (Hamlet) του Σαίξπηρ (William Shakespeare), ο Πολώνιος (Polonius) δίνει μια φαινομενικά συμβατική συμβουλή στον γιο του Λαέρτη (Laertes), πριν αυτός αναχωρήσει για το Παρίσι (Πράξη I, Σκηνή 3), η οποία ωστόσο αποκαλύπτει τον κίνδυνο: “Και αυτό κυρίως πάνω από όλα: του εαυτού σου πιστός να είσαι” [7].

Η έμφαση στο “πάνω από όλα“ είναι καθοριστική. Η απιστία προς τον εαυτό, που προκύπτει από τον φόβο, είναι η ουσία της αόρατης δουλείας. Όταν ένα άτομο παύει να είναι πιστό στις δικές του αξίες και πεποιθήσεις, χάνει την πυξίδα του και γίνεται εύκολα υποχείριο εξωτερικών επιρροών.

Στον χώρο της καθημερινής εργασίας, ο εργαζόμενος που φοβάται την αντιπαράθεση με τον εργοδότη του ή που επιζητά μανιωδώς την έγκριση των συναδέλφων του, μπορεί να βρει τον εαυτό του να υιοθετεί έναν τρόπο σκέψης και δράσης που είναι ξένος προς αυτόν. Παραιτείται από την κριτική του σκέψη και από την ηθική του κρίση για χάρη μιας ψεύτικης ασφάλειας. Αυτή δεν είναι απλώς στρατηγική σταδιοδρομίας, είναι μια μορφή νοητικής δουλείας. Η δημιουργικότητα και η καινοτομία πνίγονται σε ένα τέτοιο περιβάλλον, καθώς η πραγματική καινοτομία απαιτεί το θάρρος να είσαι διαφορετικός και, συνεπώς, να ρισκάρεις τη δυσαρέσκεια των άλλων[8, 9, 10].

Η πιο επιζήμια έκφανση αυτής της ψυχικής δουλείας εντοπίζεται στις τοξικές διαπροσωπικές σχέσεις. Η έννοια των «τοξικών διαπροσωπικών σχέσεων» περιγράφει σχέσεις (είτε ερωτικές, φιλικές, είτε οικογενειακές) που είναι βλαβερές ψυχολογικά και συναισθηματικά για τουλάχιστον ένα από τα άτομα που εμπλέκονται. Δεν είναι απλώς σχέσεις με προβλήματα, αλλά σχέσεις όπου τα βασικά μοτίβα αλληλεπίδρασης είναι αρνητικά, εξαντλητικά και υπονομευτικά. Ένα άτομο μπορεί να παραμείνει σε μια καταπιεστική ή απαξιωτική σχέση, όχι λόγω φυσικού εγκλεισμού, αλλά λόγω του συντριπτικού φόβου της μοναξιάς, της ανασφάλειας ή της οικονομικής αστάθειας[11].

Σε αυτές τις περιπτώσεις, ο φόβος έχει κατασκευάσει ένα κελί από το οποίο το άτομο αδυνατεί να δραπετεύσει, ακόμα και όταν οι σωματικές πόρτες παραμένουν ανοιχτές. Η ταύτιση με το αγαπημένο πρόσωπο γίνεται τόσο απόλυτη που η απώλεια του φαίνεται σαν απώλεια του εαυτού. Αυτή είναι ίσως η πιο οδυνηρή μορφή δουλείας, γιατί διατηρείται με την ίδια την ενέργεια του υποταγμένου ατόμου[12, 13, 14].

Πώς, λοιπόν, μπορεί κάποιος να απελευθερωθεί από αυτόν τον αόρατο δεσμό;

Ο πρώτος και πιο σημαντικός αγώνας διεξάγεται στο εσωτερικό του ατόμου. Πρόκειται για την αναγνώριση ή διάγνωση του φόβου και την απόφαση να τον αντιμετωπίσει και να τον κατανικήσει.

Η πράξη της μη συμμόρφωσης δεν είναι απλώς κοινωνική αντίδραση· είναι βαθιά ψυχολογική δήλωση αυτονομίας. Αν η συμμόρφωση είναι ο μηχανισμός της σταθερότητας, η μη συμμόρφωση είναι ο κινητήρας της αλλαγής. Κάθε σημαντική κοινωνική, επιστημονική ή καλλιτεχνική πρόοδος στην ιστορία της ανθρωπότητας ξεκίνησε από ένα άτομο ή μια ομάδα που αρνήθηκε να συμμορφωθεί με τα υπάρχοντα δόγματα.

Ο άνθρωπος που αρνείται να υποταχθεί στις προσδοκίες των άλλων επιλέγει να ζήσει σύμφωνα με τον εσωτερικό του ηθικό πυρήνα. Η «μη συμμόρφωση», όπως την περιγράφει ο Ραλφ Γουάλντο Έμερσον (1803 – 1882,  ένας από τους σημαντικότερους Αμερικανούς δοκιμιογράφους, ποιητές και φιλόσοφους του 19ου αιώνα),  δεν είναι εγωισμός, αλλά αυθεντικότητα — η ικανότητα να ακούς τη δική σου φωνή, όταν ο κόσμος γύρω σου σε βομβαρδίζει με εντολές για το ποιος «πρέπει» να είσαι [15].

Η ψυχολογία της αυθεντικότητας στηρίζεται στην εσωτερική συνέπεια μεταξύ αξιών, σκέψεων και πράξεων. Σύγχρονες μελέτες δείχνουν ότι τα άτομα που εκφράζουν ανοιχτά τις απόψεις τους, ακόμη κι αν συγκρούονται με την κοινωνική νόρμα (ανεπίσημοι αλλά ισχυροί κανόνες συμπεριφοράς που μια κοινωνία αναμένει από τα μέλη της), εμφανίζουν υψηλότερα επίπεδα ψυχικής ευεξίας, αυτοεκτίμησης και νοήματος στη ζωή[16, 17].  Αντίθετα, η συνεχής συμμόρφωση για χάρη αποδοχής οδηγεί σε ψυχική εξάντληση και εσωτερική ασυνέπεια, μια μορφή υπαρξιακής αποξένωσης.

Η αληθινή ελευθερία, επομένως, δεν έγκειται στην εξωτερική ανεξαρτησία, αλλά στην ικανότητα να ενεργούμε από επιλογή, όχι από φόβο. Ο άνθρωπος που μαθαίνει να αντέχει την απομόνωση που συχνά συνοδεύει τη μη συμμόρφωση, γίνεται δημιουργός του εαυτού του — και μόνο τότε μπορεί να γίνει πραγματικά ελεύθερος.

Η ψυχολογία της αυθεντικότητας στηρίζεται στην εσωτερική συνέπεια μεταξύ αξιών, σκέψεων και πράξεων. Σύγχρονες μελέτες δείχνουν ότι τα άτομα που εκφράζουν ανοιχτά τις απόψεις τους, ακόμη κι αν συγκρούονται με την πολιτισμική συμπεριφορά, εμφανίζουν υψηλότερα επίπεδα ψυχικής ευεξίας, αυτοεκτίμησης και νοήματος στη ζωή [18, 19]. Αντίθετα, η συνεχής συμμόρφωση για χάρη αποδοχής οδηγεί σε ψυχική εξάντληση και εσωτερική ασυνέπεια, μια μορφή υπαρξιακής αποξένωσης.

Η αληθινή ελευθερία, επομένως, δεν έγκειται στην εξωτερική ανεξαρτησία, αλλά στην ικανότητα να ενεργούμε από επιλογή, όχι από φόβο. Ο άνθρωπος που μαθαίνει να αντέχει την απομόνωση που συχνά συνοδεύει τη μη συμμόρφωση, γίνεται δημιουργός του εαυτού του — και μόνο τότε μπορεί να γίνει πραγματικά ελεύθερος.

Συμπερασματικά, το να  φοβάσαι τους άλλους είναι ο πιο διαδεδομένος και ανεπαίσθητος τύραννος. Δημιουργεί δούλους που περπατούν με την ψευδαίσθηση της ελευθερίας, νομίζοντας ότι οι επιλογές τους είναι δικές τους, ενώ στην πραγματικότητα είναι απλώς ανταποκρίσεις σε αόρατες απειλές. Η πραγματική ελευθερία, όπως δίδασκαν οι Στωικοί, δεν είναι η απουσία περιορισμών, αλλά η ικανότητα να ενεργείς σύμφωνα με τις δικές σου αξίες και την κρίση σου, ακόμα και υπό την πίεση του κοινωνικού περιβάλλοντος.

• Ενώ για τους Στωικούς η κρίση βασίζεται στη λογική και στην αρετή, για τους Χριστιανούς η υπέρτατη αξία και ο πυρήνας όλης της ηθικής είναι η αγάπη.

• Η πραγματική ελευθερία είναι η ικανότητα να αγαπάς όπως αγάπησε ο Χριστός: αλτρουιστικά, απεριόριστα, και ακόμα και τους εχθρούς σου, άνευ όρων. Αυτή η αγάπη δεν είναι συναίσθημα, αλλά διάθεση και πράξη της ελεύθερης βούλησης, ενωμένης με τη χάρη του Θεού, που απομακρύνει οποιοδήποτε φόβο.

Η διαδρομή προς την απελευθέρωση από οποιοδήποτε φόβο ξεκινά με τη συνειδητοποίηση ότι ο μόνος που μπορεί πραγματικά να σε κάνει δούλο, είσαι εσύ ο ίδιος, μέσω της παράδοσης στο φόβο σου. Η ανάκτηση της κυριότητας του εαυτού, μέσω της γνώσης του εαυτού, είναι ο μόνος τρόπος να σπάσεις τις αλυσίδες που δεν βλέπει κανείς.

Βιβλιογραφική Τεκμηρίωση

1.Φρομ Ε. Διαφυγή από την Ελευθερία. Εκδόσεις Γνώση; 1978.

2.Γκκόρι Μ. Ανέκδοτα. Εκδόσεις Κάκτος; 1995.

3.Πλάτων. Απολογία Σωκράτους. 30c-31c. Στο: Plato: Complete Works. Cooper JM, επιμ. Indianapolis: Hackett Publishing; 1997.

4.Ξενοφών. Απομνημονεύματα. Βιβλίο 1, Κεφάλαιο 2. Στο: Xenophon: Memorabilia. Marchant EC, μεταφ. Cambridge, MA: Harvard University Press; 1923.

5.Αγία Γραφή. Ψαλμοί 111:10. Εκδόσεις Αποστολικής Διακονίας; 1997.

6.Αγία Γραφή. Προς Γαλάτας 1:10. Εκδόσεις Αποστολικής Διακονίας; 1997.

7.Σαίξπηρ Ου. Χαμλέτ. Αργοναύτης; 2004.

8.Edmondson AC. The Fearless Organization: Creating Psychological Safety in the Workplace for Learning, Innovation, and Growth. Hoboken (NJ): John Wiley & Sons; 2018.

9.Cialdini RB, Goldstein NJ. Social influence: Compliance and conformity. Annu Rev Psychol. 2004;55:591–621.

10.Keltner D, Cowen AS, Banerjee A, Haidt J. The neuropsychology of power, status, and leadership. Trends Cogn Sci. 2023;27(2):103–117.

11.Schimel J, Arndt J, Pyszczynski T, Greenberg J. Being accepted for who we are: Evidence that social validation of the intrinsic self reduces general defensiveness. J Pers Soc Psychol. 2001;80(1):35–52

12.Fromm E. Escape from Freedom. New York: Farrar & Rinehart; 1941.

13.Bowlby J. Attachment and Loss. Vol. 1: Attachment. New York: Basic Books; 1982.

14.Deci EL, Ryan RM. Self-Determination Theory: Basic Psychological Needs in Motivation, Development, and Wellness. New York: Guilford Press; 2017.

15.Emerson RW. Self-Reliance and Other Essays. New York: Dover Publications; 1993. (Πρωτότυπο έργο δημοσιευμένο το 1841).

16.Kernis MH, Goldman BM. A multicomponent conceptualization of authenticity: Theory and research. Adv Exp Soc Psychol. 2006;38:283–357.

17.Wood AM, Linley PA, Maltby J, Baliousis M, Joseph S. The authentic personality: A theoretical and empirical conceptualization and the development of the Authenticity Scale. J Couns Psychol. 2008;55(3):385–399.

18.Kernis MH, Goldman BM. A multicomponent conceptualization of authenticity: Theory and research. Adv Exp Soc Psychol. 2006;38:283–357.

19.Wood AM, Linley PA, Maltby J, Baliousis M, Joseph S. The authentic personality: A theoretical and empirical conceptualization and the development of the Authenticity Scale. J Couns Psychol. 2008;55(3):385–399.

 

 

Σημείωση: Το παρόν επιστημονικό άρθρο γράφτηκε για λόγους ενημέρωσης των ιατρών και των λοιπών επιστημόνων υγείας και δεν αποτελεί  μέσο διάγνωσης ή αντιμετώπισης ή πρόληψης ασθενειών, ούτε αποτελεί ιατρική συμβουλή για ασθενείς, από τον συγγραφέα ή τους συγγραφείς του άρθρου.

Την ευθύνη της διάγνωσης, θεραπείας και πρόληψης των ασθενειών τις έχει μόνον ο θεράπων ιατρός του κάθε ασθενούς, αφού πρώτα κάνει προσεκτικά ακριβή διάγνωση.
Γιαυτό συνιστάται η αποφυγή της αυθαίρετης εφαρμογής ιατρικών πληροφοριών από μη ιατρούς. Τα συμπληρώματα διατροφής δεν είναι φάρμακα, αλλά μπορεί να χορηγούνται συμπληρωματικά, χωρίς να παραιτούνται οι ασθενείς από  τις αποδεκτές υπό της ιατρικής επιστήμης θεραπείες ή θεραπευτικές τεχνικές και μεθόδους, που γίνονται, όταν χρειάζονται, υπό ιατρική καθοδήγηση,  παρακολούθηση και ευθύνη. Οι παρατιθέμενες διαφημίσεις εξυπηρετούν της δαπάνες συντήρησης της παρούσας ιστοσελίδας 

Το παρόν άρθρο προστατεύεται από το Νόμο 2121/1993 και 4481/2017 για την πνευματική ιδιοκτησία. Η ολική ή μερική αντιγραφή του παρόντος επιστημονικού άρθρου χωρίς τη γραπτή έγκριση του Δρ Δημητρίου Ν. Γκέλη θεωρείται κλοπή πνευματικής ιδιοκτησίας και διώκεται βάσει της νομοθεσίας.