Βιολογικό Στρες και Υποκειμενική Αίσθηση Στρες: Διαφορές, Αντιμετώπιση και Κλινική Σημασία

Δρ Δημήτριος Ν. Γκέλης

1. Εισαγωγή

Ο ανθρώπινος οργανισμός λειτουργεί σε ένα συνεχές περιβάλλον μεταβαλλόμενων εσωτερικών και εξωτερικών παραγόντων που απαιτούν προσαρμογή. Ο όρος στρες έχει χρησιμοποιηθεί ευρέως σε πολλαπλά πεδία – από την ψυχολογία και την ιατρική έως τη βιολογία και τις κοινωνικές επιστήμες. Ωστόσο, υπάρχει μία σημαντική διάκριση μεταξύ του βιολογικού στρες (biological stress) ως φυσιολογικής αντίδρασης του οργανισμού σε απειλές ή απαιτήσεις και της υποκειμενικής αίσθησης του στρες (feeling stressed) που βιώνει ο άνθρωπος σε καθημερινές συνθήκες. Αυτές οι δύο διαστάσεις του στρες αλληλοεπιδρούν, αλλά δεν ταυτίζονται απαραίτητα. Στην παρούσα ανάλυση θα περιγράψουμε με σαφήνεια τις διαφορές, τις αλληλεπιδράσεις και τη σημασία τους.

Με τον όρο  στρες  περιγράφονται  αντιδράσεις του ανθρώπινου οργανισμού σε απαιτήσεις, προκλήσεις, ή απειλές. Αν και συχνά κατανοείται ως υποκειμενική αίσθηση πίεσης, στην επιστήμη το στρες περιγράφεται αρχικά ως βιολογική αντίδραση που κινητοποιεί φυσιολογικά συστήματα για την προσαρμογή και αντιμετώπιση απειλών [1]. Είναι σημαντικό να διακρίνουμε τη βιολογική διάσταση του στρες από την υποκειμενική αίσθηση του στρες που βιώνει ένα άτομο στην καθημερινότητά του, καθώς και να εξετάσουμε μεθόδους αντιμετώπισης που λειτουργούν και στις δύο αυτές πτυχές.

2. Ορισμός και ιστορική εξέλιξη του στρες

Ο Hans Selye περιέγραψε το στρες ως μη ειδική αντίδραση του σώματος σε οποιαδήποτε απαίτηση για προσαρμογή [1]. Αυτή η προσέγγιση ήταν καθαρά φυσιολογική, εστιάζοντας στις αυτόματες διεργασίες που κινητοποιούνται για να αντιμετωπιστούν σωματικές και ψυχολογικές προκλήσεις. Σήμερα, η έννοια έχει επεκταθεί ώστε να περιλαμβάνει την ψυχολογική αξιολόγηση και τη υποκειμενική εμπειρία των ατόμων.

3. Τι είναι βιολογικό στρες;

3.1 Ορισμός

Το βιολογικό στρες είναι η αντίδραση του οργανισμού σε παράγοντες που διαταράσσουν την ομοιόσταση – δηλαδή τη σταθερή εσωτερική κατάσταση που απαιτείται για φυσιολογική λειτουργία. Αυτός ο τύπος στρες ενεργοποιεί νευροενδοκρινικές και συμπαθητικές απαντήσεις που στοχεύουν στην άμεση προσαρμογή και διατήρηση ζωτικών λειτουργιών[2]. 

3.2 Μηχανισμοί βιολογικού στρες

3.2.1 Υπόφυση – Αδρεναλίνη – Κορτιζόλη (HPA άξονας)

Όταν αντιλαμβανόμαστε μια απειλή, ο υποθάλαμος απελευθερώνει CRH, που ενεργοποιεί την υπόφυση να εκκρίνει ACTH· αυτό με τη σειρά του οδηγεί τα επινεφρίδια στην παραγωγή κορτιζόλης, που προετοιμάζει το σώμα για αντιμετώπιση στρεσογόνων παραγόντων [3]. 

3.2.2 Συμπαθητικό Νευρικό Σύστημα

Η ενεργοποίηση του συμπαθητικού συστήματος οδηγεί στην έκκριση αδρεναλίνης και νοραδρεναλίνης, αυξάνοντας καρδιακή συχνότητα και αναπνοή και προετοιμάζοντας το σώμα για «μάχη ή φυγή» [4]. 

3.2.3 Ανοσοποιητικό Σύστημα

Το στρες επιδρά επίσης στο ανοσοποιητικό σύστημα, μεταβάλλοντας την παραγωγή κυτοκινών και άλλων παραγόντων φλεγμονής [5]. 

Το βιολογικό στρες λειτουργεί ως μέρος του μηχανισμού επιβίωσης· χωρίς αυτή την αντίδραση, η προσαρμογή σε αλλαγές στο περιβάλλον θα ήταν πολύ πιο δύσκολη.

4. Τι είναι η αίσθηση του στρες;

4.1 Ορισμός

Η υποκειμενική αίσθηση του στρες αναφέρεται στην ανθρώπινη εμπειρία πίεσης, άγχους ή δυσφορίας που προκαλεί ένα γεγονός ή συνθήκη. Αντί να περιγράφει αυτόματα φυσιολογικές απαντήσεις, ο όρος αυτός επικεντρώνεται στο πώς ένα άτομο αντιλαμβάνεται και βιώνει τις απαιτήσεις που αντιμετωπίζει[6]. 

4.2 Ψυχολογική διάσταση

Η υποκειμενική εμπειρία επηρεάζεται από:

• Γνωστική αξιολόγηση της κατάστασης

• Προσωπικά χαρακτηριστικά (ανθεκτικότητα, εμπειρίες)

• Κοινωνικό περιβάλλον και υποστήριξη

• Προηγούμενες εμπειρίες με στρεσογόνες καταστάσεις

Δύο άτομα μπορεί να βιώσουν την ίδια κατάσταση πολύ διαφορετικά: κάποιος μπορεί να την αξιολογεί ως απειλή και να βιώνει έντονο στρες, ενώ κάποιος άλλος μπορεί να θεωρεί την ίδια κατάσταση ως πρόκληση και να βιώνει μικρό στρες[7].

5. Κύριες διαφορές μεταξύ βιολογικού στρες και υποκειμενικής αίσθησης στρες

Η μελέτη του De Looze C. και των συνεργατών  δείχνει ότι υποκειμενικές μετρήσεις στρες (όπως perceived stress) και βιολογικές μετρήσεις στρες (όπως allostatic load και δείκτες κυτταρικής βιολογίας) έχουν διαφορετικές σχέσεις με λειτουργικά αποτελέσματα, υποδηλώνοντας ότι δεν είναι απλώς δύο όψεις του ίδιου μέτρου αλλά μπορούν να αντανακλούν διαφορετικές διαδικασίες και μηχανισμούς. Αυτή η μελέτη  είναι μια από τις πιο πρόσφατες δημοσιεύσεις (2024) που υποστηρίζει την ιδέα ότι η ψυχολογική/υποκειμενική αίσθηση στρες και οι βιολογικοί δείκτες στρες είναι διακριτές, αλλά συναφείς μεταβλητές στην έρευνα για το στρες[8]. 

Είναι εφικτό ένας άνθρωπος να έχει σημαντική βιολογική αντίδραση σε στρεσογόνο παράγοντα χωρίς να αναφέρει ότι αισθάνεται στρες, και αντίστροφα [9]. 

6. Αλληλεπιδράσεις μεταξύ βιολογικού και υποκειμενικού στρες

Η βιολογική απάντηση και η υποκειμενική εμπειρία στρες δεν είναι πλήρως ξεχωριστές:

• Ψυχολογική αξιολόγηση → βιολογική απάντηση: Η αντίληψη ενός γεγονότος ως απειλής ενεργοποιεί το HPA άξονα και το συμπαθητικό σύστημα.

• Η αξιολόγηση ενός στρεσογόνου γεγονότος ως απειλής (perceived threat) συσχετίζεται με ενισχυμένη συμπαθητική νευρική δραστηριότητα κατά την έκθεση σε ψυχολογικό στρες, υποδηλώνοντας ότι η υποκειμενική αξιολόγηση ενεργοποιεί βιολογικές αποκρίσεις (π.χ., συμπαθητικό σύστημα) και εν μέρει τον άξονα HPA, συμβάλλοντας στη φυσιολογική αντίδραση στο στρες[10]. 

• Βιολογική διεργασία → συναισθηματική κατάσταση: Ορμονικές αλλαγές μπορούν να εντείνουν την αίσθηση άγχους.

• Η δυσλειτουργία της κορτιζόλης και του άξονα HPA αποδεδειγμένα συνδέονται με διαταραχές διάθεσης και άγχους. Οι   παρατεταμένες αυξήσεις στην κορτιζόλη επηρεάζουν λειτουργίες του εγκεφάλου που σχετίζονται με ρύθμιση συναισθημάτων και ευερεθιστότητα — υποδεικνύοντας πως ορμονικές μεταβολές μπορούν να εντείνουν την αίσθηση άγχους και συναισθηματικές αποκρίσεις[11]. 

• Χρόνιο στρες → υγεία: Μακροχρόνια ενεργοποίηση των μηχανισμών στρες συνδέεται με καρδιαγγειακά νοσήματα, ανοσοκαταστολή και άλλα προβλήματα υγείας.

Αυτή η αμφίδρομη αλληλεπίδραση σημαίνει ότι η αντιμετώπιση του στρες πρέπει να λαμβάνει υπόψη τόσο τις φυσιολογικές όσο και τις ψυχολογικές διαστάσεις[12]. 

7. Κλινικές συνέπειες

Η σύγχυση μεταξύ βιολογικού και υποκειμενικού στρες μπορεί να οδηγήσει σε:

• Λανθασμένη εκτίμηση της σοβαρότητας του στρες
  Π.χ. υποτίμηση όταν οι φυσιολογικοί δείκτες είναι φυσιολογικοί (ορμόνες, καρδιακή λειτουργία) παρά την έντονη αίσθηση στρες.

• Μονόπλευρη θεραπευτική αντιμετώπιση
  (π.χ. αντιστρες φάρμακα χωρίς ψυχολογική υποστήριξη ή αποκλειστικά ψυχοθεραπείες χωρίς διαχείριση φυσιολογικών δεικτών).

Η σύγχυση ή η ανεπαρκής διάκριση μεταξύ υποκειμενικού και βιολογικού στρες μπορεί να οδηγήσει σε λανθασμένη εκτίμηση της σοβαρότητας, σε μονόπλευρη αντιμετώπιση. Γιάυτό  η ολοκληρωμένη αξιολόγηση πρέπει να περιλαμβάνει, τόσο φυσιολογικούς, όσο και ψυχολογικούς δείκτες[13]. 

8. Μέτρηση και αξιολόγηση του στρες

8.1 Βιολογικοί δείκτες

Μερικοί από τους πλέον χρησιμοποιούμενους δείκτες περιλαμβάνουν:

• Κορτιζόλη (στο αίμα ή στο σάλιο)

• Καρδιακή λειτουργία

• Αναπνευστικοί δείκτες

• Δείκτες φλεγμονής, όπως IL‑6 και CRP

• 8.2 Ψυχολογικά εργαλεία

• Perceived Stress Scale (PSS)

• STAI (State-Trait Anxiety Inventory)

• Κλίμακες αυτοαναφοράς άγχους και στρες[14]. 

8.1 Μέθοδοι αντιμετώπισης του στρες

Η αντιμετώπιση του στρες απαιτεί μια πολυεπίπεδη προσέγγιση υποστήριξης, συμπεριλαμβανομένης της ψυχολογικής, φυσιολογικής και συμπεριφορικής στήριξης. Παρεμβάσεις που περιλαμβάνουν ποικίλες τεχνικές (π.χ. ενσυναίσθηση, χαλάρωση, σωματικές παρεμβάσεις, ψυχολογικές μεθόδους) έχουν μέτρια θετική επίδραση στην αλλαγή των επιπέδων κορτιζόλης, επιβεβαιώνοντας ότι η διαχείριση του στρες είναι αποτελεσματικότερη όταν είναι πολυδιάστατη και συνδυάζει διαφορετικές στρατηγικές αντί μονόπλευρης παρέμβασης[15]. 

8.1.1 Συμπληρώματα και φυσιολογικές παρεμβάσεις

Ένα παράδειγμα συμπληρώματος είναι η L‑θεανίνη – ένα αμινοξύ που βρίσκεται στο πράσινο τσάι. Κλινικές μελέτες δείχνουν ότι ημερήσια λήψη περίπου 150 mg L‑θεανίνης (Calmagkel)  μπορεί να μειώσει συναισθήματα άγχους και να προάγει χαλάρωση χωρίς υπνηλία, πιθανώς αυξάνοντας GABA, σεροτονίνη και ντοπαμίνη [16].

• Ο Moulin M, και οι συνεργάτες (2024) έδειξαν ότι η L‑θεανίνη μείωσε σημαντικά την αντίληψη του στρες (μετρημένη από το Perceived Stress Scale) σε υγιείς ενήλικες με μέτριο στρες μετά από 28 ημέρες συμπλήρωσης σε σύγκριση με placebo, επιβεβαιώνοντας ότι η L‑θεανίνη (Calmagkel) μπορεί να βοηθήσει στη μείωση συναισθηματικών/ψυχολογικών εκφάνσεων του στρες χωρίς υπνηλία, και ότι η χρήση συμπληρωμάτων μπορεί να είναι αποτελεσματική μέρος μιας φυσιολογικών παρεμβάσεων αντιμετώπισης στρες[17]. 

Άλλες φυσιολογικές στρατηγικές περιλαμβάνουν:

• Άσκηση: Τακτική μέτρια άσκηση μειώνει την κορτιζόλη και βελτιώνει διάθεση και αντοχή στο στρες. Η μετα‑ανάλυση του Li X, και των συνεργατών (2025) δείχνει ότι διαφορετικά είδη άσκησης — αερόβια, αντίστασης ή συνδυασμένα προγράμματα — μπορούν να μειώσουν τα επίπεδα κορτιζόλης και να βοηθήσουν στη ρύθμιση της φυσιολογικής απόκρισης στο στρες ως μέρος μιας συνολικής στρατηγικής αντιμετώπισης[18]. 

  Ωμέγα-3 λιπαρά οξέα: Τα ωμέγα-3 λιπαρά οξέα (ιδίως EPA και DHA) έχουν μελετηθεί εκτενώς για τον πιθανό τους ρόλο στη ρύθμιση της αντίδρασης του οργανισμού στο στρες. Οι ουσίες αυτές παρουσιάζουν αντιφλεγμονώδεις ιδιότητες και επηρεάζουν νευροβιολογικούς μηχανισμούς που σχετίζονται με τη διάθεση και την αγχώδη συμπτωματολογία. Μετα-αναλύσεις τυχαιοποιημένων κλινικών δοκιμών δείχνουν ότι η συμπλήρωση με ωμέγα-3 λιπαρά οξέα μπορεί να συμβάλει στη μείωση συμπτωμάτων άγχους και στρες, πιθανώς μέσω της επίδρασής τους στη φλεγμονώδη απόκριση και στη λειτουργία του νευρικού συστήματος[19]. 

  Βιταμίνες του συμπλέγματος Β: Οι βιταμίνες του συμπλέγματος B διαδραματίζουν σημαντικό ρόλο στη λειτουργία του νευρικού συστήματος και στον μεταβολισμό των νευροδιαβιβαστών που σχετίζονται με τη διάθεση και τη διαχείριση του στρες. Η επαρκής πρόσληψη βιταμινών όπως B6, B9 και B12 συμβάλλει στη φυσιολογική λειτουργία του εγκεφάλου και μπορεί να επηρεάσει την αντίληψη του στρες και της ψυχικής κόπωσης. Συστηματικές ανασκοπήσεις και μετα-αναλύσεις έχουν δείξει ότι η συμπλήρωση με βιταμίνες του συμπλέγματος B μπορεί να έχει θετική επίδραση στη μείωση αντιλαμβανόμενου στρες και στη βελτίωση της ψυχολογικής ευεξίας σε ορισμένους πληθυσμούς [20].

  Η έρευνα του Stein G, και των συνεργατών (2025) δείχνει ότι η βιταμίνη Β12 μπορεί να επηρεάσει μηχανισμούς ανθεκτικότητας στο χρόνιο στρες, επηρεάζοντας επιγενετικές διαδικασίες και γονιδιακή έκφραση στον εγκέφαλο που σχετίζονται με συμπεριφορές άγχους και κατάθλιψης[21]. 

• Επιλλέγεται η χορήγηση υπογλωσσίων σταγόνων που περιέχουν απο 500μg μεθυλκοβαλανίνης και αδενοσίνκοβαλαμίνης (Dr Gkelis’ Safe Vitamin B12). Χορηγούνται 8 σταγόνες υπογλωσσίως, που παραμένουν στο στόμα 10 δευτερόλεπτα και καταπίνονται με κενό το στομάχι το πρωί. Μετα από 15 λεπτά καταπίνονται και μπορεί να παρει το πρωινό του ο χρήστης.

8.1.2 Ψυχολογικές και συμπεριφορικές τεχνικές

• Ενσυναίσθηση (Mindfulness) και διαλογισμός: Μειώνουν καρδιακή συχνότητα και επίπεδα κορτιζόλης μέσω ενεργοποίησης παρασυμπαθητικού συστήματος και βελτίωσης ρύθμισης συναισθημάτων.

  Η τυχαιοποιημένη κλινική μελέτη του Giommi F και των συνεργατών (2025) έδειξε ότι προγράμματα ενσυναίσθησης και διαλογισμού μπορούν να μειώσουν τα επίπεδα κορτιζόλης και φυσιολογικούς δείκτες στρες, ενώ παράλληλα βελτιώνουν την ψυχολογική ρύθμιση και την επίγνωση των συναισθημάτων[22]. 

  Επιπλέον, μελέτες έχουν δείξει ότι ασκήσεις ενσυναίσθησης  μπορούν να αυξήσουν την παρασυμπαθητική δραστηριότητα (vagal tone) και τη μεταβλητότητα καρδιακού ρυθμού (HRV), δείκτες που συνδέονται με καλύτερη ρύθμιση της αντίδρασης στο στρες[23]. 

• Γνωσιακή‑Συμπεριφορική Θεραπεία (CBT): Βοηθά στην αναγνώριση και αλλαγή αρνητικών μοτίβων σκέψης που ενισχύουν την αίσθηση στρες. Η CBT αποτελεί μια δομημένη ψυχοθεραπευτική προσέγγιση που βοηθά τα άτομα να εντοπίζουν και να τροποποιούν δυσλειτουργικές ή αρνητικές σκέψεις και συμπεριφορές, μειώνοντας έτσι το στρες και τα συμπτώματα άγχους ή κατάθλιψης[24]. 

• Αναπνευστικές και τεχνικές χαλάρωσης: Προοδευτική μυϊκή χαλάρωση, βαθιές αναπνοές και άλλες τεχνικές μπορούν να μειώσουν αυτόματη νευρική διέγερση.Η τυχαιοποιημένη μελέτη του Karabulut N. και των συνεργατών έδειξε ότι προοδευτική μυϊκή χαλάρωση και ασκήσεις βαθιάς αναπνοής μειώνουν τα επίπεδα στρες και τις ψυχοφυσιολογικές αντιδράσεις στρες, υποδεικνύοντας ότι αυτές οι τεχνικές μπορούν να μειώσουν τη διέγερση του αυτόνομου νευρικού συστήματος[25]. 

8.1.3 Προσευχή ως μέθοδος αντιμετώπισης στρες

Η προσευχή έχει μελετηθεί ως μέθοδος μείωσης στρες με φυσιολογικά και ψυχολογικά οφέλη:

• Η προσευχή έχει μελετηθεί στη βιβλιογραφία ως μια πνευματική πρακτική που μπορεί να συμβάλλει στη διαχείριση του στρες. Έρευνες δείχνουν ότι η προσευχή, όπως και άλλες μορφές πνευματικής ή διαλογιστικής πρακτικής, μπορεί να σχετίζεται με βελτίωση της ψυχολογικής ευεξίας, μείωση των επιπέδων άγχους και καλύτερη διαχείριση στρεσογόνων καταστάσεων. Παράλληλα, ορισμένες μελέτες έχουν καταγράψει και φυσιολογικές αλλαγές, όπως βελτίωση της μεταβλητότητας καρδιακού ρυθμού ή μείωση δεικτών στρες. Ωστόσο, τα αποτελέσματα δεν είναι απόλυτα ομοιόμορφα, καθώς επηρεάζονται από παράγοντες όπως ο τύπος της προσευχής, το πολιτισμικό πλαίσιο και τα ατομικά χαρακτηριστικά των συμμετεχόντων. Συνεπώς, η προσευχή μπορεί να θεωρηθεί μία πιθανή συμπληρωματική στρατηγική διαχείρισης του στρες, στο πλαίσιο μιας ευρύτερης ψυχολογικής και κοινωνικής υποστήριξης[26]. 

• Η προσευχή μπορεί να επηρεάσει τη φυσιολογική απόκριση στο στρες μέσω μηχανισμών παρόμοιων με εκείνους που παρατηρούνται σε πρακτικές επαναλαμβανόμενης απαγγελίας, όπως το chanting ή η επανάληψη mantra. Οι πρακτικές αυτές συχνά συνοδεύονται από ρυθμική και αργή αναπνοή καθώς και από συγκέντρωση της προσοχής, στοιχεία που συμβάλλουν στον συγχρονισμό της αναπνευστικής λειτουργίας με τους καρδιαγγειακούς ρυθμούς. Έρευνες έχουν δείξει ότι η ρυθμική απαγγελία προσευχών ή mantra μπορεί να μειώσει τη συχνότητα της αναπνοής περίπου στις έξι αναπνοές ανά λεπτό, ρυθμός που συνδέεται με αυξημένη μεταβλητότητα καρδιακού ρυθμού (HRV) και ενίσχυση της παρασυμπαθητικής δραστηριότητας του αυτόνομου νευρικού συστήματος. Οι φυσιολογικές αυτές αλλαγές σχετίζονται με χαλάρωση και καλύτερη ρύθμιση της απόκρισης στο στρες[27]. 

  Περαιτέρω, η εμπειρία της προσευχής μπορεί να ενισχύσει την κοινωνική υποστήριξη, αίσθηση ελπίδας και εσωτερική ενδοτικότητα, παράγοντες που σχετίζονται με μείωση άγχους και στρες[28]. 

Αν και ο ρόλος της προσευχής στη μείωση στρες εξαρτάται από πολλούς παράγοντες (τύπος προσευχής, θρησκευτικό πλαίσιο, προσωπική πίστη), οι επιστημονικές προσεγγίσεις αναγνωρίζουν ότι η εστίαση προσοχής, η επαναληψιμότητα και η κοινωνική υποστήριξη που συχνά συνοδεύουν τη θρησκευτική πρακτική έχουν μετρήσιμα οφέλη στη μείωση αντίληψης στρες και στη ρύθμιση φυσιολογικών δεικτών[28]. 

9. Συμπεράσματα

Η διάκριση μεταξύ βιολογικού στρες και υποκειμενικής αίσθησης στρες είναι απαραίτητη για μια ολοκληρωμένη κατανόηση της ανθρώπινης ανταπόκρισης σε προκλήσεις. Παρά τη βαθιά αλληλεπίδρασή τους, αποτελούν διακριτές πτυχές που απαιτούν διαφορετικές στρατηγικές αντιμετώπισης, από φυσιολογικές και συμπληρωματικές παρεμβάσεις έως ψυχολογικές και συμπεριφορικές τεχνικές. Η προσευχή, παρότι επιστημονικά πιο δύσκολη στην τυποποιημένη μελέτη, αποτελεί μια πρακτική με ενδείξεις ότι μπορεί να συνεισφέρει στη ρύθμιση της στρεσογόνου αντίδρασης μέσω κοινών μηχανισμών με διαλογισμό, εστίαση προσοχής και κοινωνική υποστήριξη.

Βιβλιογραφική Τεκμηρίωση

1.Selye H. The Stress of Life. New York: McGraw Hill; 1956.
2.Chu B, Marwaha K, Sanvictores T, Awosika AY, Ayers D. Physiology, Stress Reaction. In: StatPearls [Internet]. Treasure Island (FL): StatPearls Publishing; 2025 Jan 7. PMID: 31082164.
3.Sharan P, Vellapandian C. Hypothalamic Pituitary Adrenal (HPA) Axis: Unveiling the Potential Mechanisms Involved in Stress Induced Alzheimer’s Disease and Depression. Cureus. 2024 Aug 23;16(8):e67595.
4.Chu B, Marwaha K, Sanvictores T, Awosika AY, Ayers D. Physiology, Stress Reaction. In: StatPearls [Internet]. Treasure Island (FL): StatPearls Publishing; 2024. PMID: 31082164.
5.Alotiby A. Immunology of Stress: A Review Article. J Clin Med. 2024;13(21):6394. doi:10.3390/jcm13216394. PMID: 39518533.
6.Drole K, Doupona M, Steffen K, Jerin A, Paravlic A. Associations between subjective and objective measures of stress and load: insight from a 45 week prospective study in elite athletes. Front Psychol. 2025;15:1521290. doi:10.3389/fpsyg.2024.1521290. PMID: 38123429.
7.Stults Kolehmainen MA, Sinha R. The Effects of Stress on Physical Activity and Exercise. Sports Med. 2025;55(2):217 238. doi:10.1007/s40279-024-02010-1. PMID: 39823412.
8.De Looze C, McCrory C, O’Halloran A, Polidoro S, Kenny RA, Feeney J. Mind versus body: Perceived stress and biological stress are independently related to cognitive decline. Brain Behav Immun. 2024;115:696 704. doi:10.1016/j.bbi.2023.10.017. PMID: 37977246.
9.Kudielka BM, Kirschbaum C. Sex differences in HPA axis responses to stress: a review. Biol Psychol. 2005;69(1):113 132. doi:10.1016/j.biopsycho.2004.11.009.
10.Bigalke JA, John Henderson NA, Carter JR. Stress appraisal is associated with sympathetic neural reactivity to mental stress in humans. J Appl Physiol (1985). 2025;138(1):55 65. doi:10.1152/japplphysiol.00678.2024. PMID:39601794.
11.George MY, Abdel Mageed SS, Mansour DE, Fawzi SF. The cortisol axis and psychiatric disorders: an updated review. Pharmacol Rep. 2025;77(6):1573 1599. doi:10.1007/s43440 025 00782 x. PMID:40956392.
12.Shchaslyvyi AY, et al. Comprehensive review of chronic stress pathways and impacts on disease progression. Int J Environ Res Public Health. 2024;21(8):1077.
13.De Looze C, McCrory C, O’Halloran A, Polidoro S, Kenny RA, Feeney J. Mind versus body: Perceived stress and biological stress are independently related to cognitive decline. Brain Behav Immun. 2024;115:696 704. doi:10.1016/j.bbi.2023.10.017. PMID: 37977246.
14.Shah K, Kumari R, Jain M. Unveiling stress markers: A systematic review investigating psychological stress biomarkers. Dev Psychobiol. 2024;66(5):e22490. doi:10.1002/dev.22490. PMID:38680082.
15.Rogerson O, Wilding S, Prudenzi A, O’Connor DB. Effectiveness of stress management interventions to change cortisol levels: a systematic review and meta analysis. Psychoneuroendocrinology. 2024;159:106415. doi:10.1016/j.psyneuen.2023.106415.
16.Kimura K et al. L Theanine reduces psychological and physiological stress. Biol Psychol. 2007;74(1):39–45.
17.Moulin M, Crowley DC, Xiong L, Guthrie N, Lewis ED. Safety and efficacy of AlphaWave® L Theanine supplementation for 28 days in healthy adults with moderate stress: a randomized, double blind, placebo controlled trial. Neurol Ther. 2024;13(4):1135 1153. doi:10.1007/s40120 024 00624 7. PMID:38758503.
18.Li X, Huang J, Zhu F. The Optimal Exercise Modality and Dose for Cortisol Reduction in Psychological Distress: A Systematic Review and Network Meta Analysis. Sports. 2025;13(12):415. doi:10.3390/sports13120415.
19.Bafkar N, Zeraattalab-Motlagh S, Jayedi A, Bagheri A, Mohammadi H, Mirzaei K. Efficacy and safety of omega-3 fatty acids supplementation for anxiety symptoms: a systematic review and dose-response meta-analysis of randomized controlled trials. BMC Psychiatry. 2024;24:455. doi:10.1186/s12888-024-05881-2.
20.Young LM, Pipingas A, White DJ, Gauci S, Scholey A. A systematic review and meta-analysis of B vitamin supplementation on depressive symptoms, anxiety, and stress: effects on healthy and at-risk individuals. Nutrients. 2019;11(9):2232. doi:10.3390/nu11092232.
21.Stein G, Aly JS, Manzolillo A, Lange L, Riege K, Hussain I, Heller EA, Cubillos S, Ernst T, Hübner CA, Turecki G, Hoffmann S, Engmann O. Transthyretin orchestrates vitamin B12-induced stress resilience. Biol Psychiatry. 2025;97(1):2-13. doi:10.1016/j.biopsych.2024.07.009.
22.Panzeri A, Bettinardi O, Giommi F, Grassi M, Rossetti M, Barile P, Del Bello B, Gardi C. Mindfulness improves awareness and cortisol levels during COVID-19 lockdown: a randomized controlled trial in healthcare workers. Healthcare (Basel). 2025;13(19):2455. doi:10.3390/healthcare13192455.
23.Jha K, Kumar P, Kumar Y, Ganashree CP, Tripathi CB, Shrikant BK, Kumari A. Effects of Rajyoga mindfulness meditation training on heart rate variability in panic disorder: a randomized controlled trial. Indian J Psychiatry. 2025;67(2):135-142. doi:10.4103/indianjpsychiatry.indianjpsychiatry_323_24.
24.Nakao M, Shirotsuki K, Sugaya N. Cognitive–behavioral therapy for management of mental health and stress-related disorders: Recent advances in techniques and technologies. BioPsychoSocial Medicine. 2021;15(1):16. doi:10.1186/s13030-021-00219-w.
25.Karabulut N, Yüksel Ç. Effects of progressive muscle relaxation and breathing exercises with music on stress levels and biopsychosocial responses of nursing students in clinical practice: a randomized controlled trial. Eur Psychiatry. 2025;68(S1):S988. doi:10.1192/j.eurpsy.2025.2003.
26.Proeschold-Bell RJ, Eagle DE, Tice LC, Yao J, Rash JA, Choi JY, Stringfield B, Labrecque SM. The Selah pilot study of spiritual, mindfulness, and stress inoculation practices on stress-related outcomes among United Methodist clergy in the United States. J Relig Health. 2023;62(4):2686-2710. doi:10.1007/s10943-023-01848-x.
27.Bernardi L, Sleight P, Bandinelli G, Cencetti S, Fattorini L, Wdowczyc-Szulc J, Lagi A. Effect of rosary prayer and yoga mantras on autonomic cardiovascular rhythms: comparative study. BMJ. 2001;323(7327):1446-1449. doi:10.1136/bmj.323.7327.1446.
28.Bělousov M. The influence of private prayer types on health: a pilot study on psychosocial and physiological outcomes. Proc MEi:CogSci Conf. 2025 (in press).

Σημείωση: Το παρόν επιστημονικό άρθρο γράφτηκε για λόγους ενημέρωσης των ιατρών και των λοιπών επιστημόνων υγείας και δεν αποτελεί  μέσο διάγνωσης ή αντιμετώπισης ή πρόληψης ασθενειών, ούτε αποτελεί ιατρική συμβουλή για ασθενείς, από τον συγγραφέα ή τους συγγραφείς του άρθρου.

Την ευθύνη της διάγνωσης, θεραπείας και πρόληψης των ασθενειών τις έχει μόνον ο θεράπων ιατρός του κάθε ασθενούς, αφού πρώτα κάνει προσεκτικά ακριβή διάγνωση.
Γιαυτό συνιστάται η αποφυγή της αυθαίρετης εφαρμογής ιατρικών πληροφοριών από μη ιατρούς. Τα συμπληρώματα διατροφής δεν είναι φάρμακα, αλλά μπορεί να χορηγούνται συμπληρωματικά, χωρίς να παραιτούνται οι ασθενείς από  τις αποδεκτές υπό της ιατρικής επιστήμης θεραπείες ή θεραπευτικές τεχνικές και μεθόδους, που γίνονται, όταν χρειάζονται, υπό ιατρική καθοδήγηση,  παρακολούθηση και ευθύνη. Οι παρατιθέμενες διαφημίσεις εξυπηρετούν της δαπάνες συντήρησης της παρούσας ιστοσελίδας 

Το παρόν άρθρο προστατεύεται από το Νόμο 2121/1993 και 4481/2017 για την πνευματική ιδιοκτησία. Η ολική ή μερική αντιγραφή του παρόντος επιστημονικού άρθρου χωρίς τη γραπτή έγκριση του Δρ Δημητρίου Ν. Γκέλη θεωρείται κλοπή πνευματικής ιδιοκτησίας και διώκεται βάσει της νομοθεσίας.