Επιτυχία Υποψηφίου

Η πίστη μπορεί να μετακινήσει βουνά; ©

Δρ Δημήτριος Ν. Γκέλης (MD, ORL, DDS, PhD)

Η φράση «η πίστη μπορεί να μετακινήσει βουνά» δεν είναι απλώς παροιμιώδης. Προέρχεται από την Αγία Γραφή. Στο Κατά Ματθαίον (17:20) διαβάζουμε:

«Ἀμὴν γὰρ λέγω ὑμῖν, ἐὰν ἔχητε πίστιν ὡς κόκκον σινάπεως, ἐρεῖτε τῷ ὄρει τούτῳ· μετάβα ἔνθεν ἐκεῖ, καὶ μεταβήσεται· καὶ οὐδὲν ἀδυνατήσει ὑμῖν» [1].

[«Σας βεβαιώνω λοιπόν ότι εάν έχετε πίστη σαν το σπόρο του σιναπιού, θα πείτε σ’ αυτό το βουνό: «Πήγαινε από εδώ εκεί», και θα πάει, και τίποτα δεν θα σας είναι αδύνατο»]. 

Η φράση αυτή λειτουργεί κυρίως μεταφορικά: Αν έχεις πίστη, μπορείς να ξεπεράσεις εμπόδια που μοιάζουν ανυπέρβλητα.

Δεν υπάρχει επιστημονική απόδειξη ότι η πίστη ή η ανθρώπινη σκέψη μπορεί να αλλάξει τη φυσική ύλη σε τέτοια κλίμακα. Η φυσική δείχνει ότι η πραγματικότητα υπακούει σε φυσικούς νόμους που δεν παρακάμπτονται από τη σκέψη μας [2].

 Αλλά τι σημαίνει πραγματικά η δήλωση ‘’Η πίστη μπορεί να μετακινήσει βουνά;’’ Δεν πρόκειται απλώς για μια μεταφορά, για τη θεραπευτική δύναμη της πεποιθήσης, αλλά για μια ισχυρή πρόταση για τη σχέση μεταξύ της ανθρώπινης συνείδησης και του υλικού κόσμου. Η εξέτασή της απαιτεί μια διεπιστημονική προσέγγιση, που ενσωματώνει θεολογία, ψυχολογία, νευροεπιστήμη και κοινωνιολογία.

Η Θεολογική διάσταση: Η πίστη ως απόλυτη εμπιστοσύνη

Στο θρησκευτικό πλαίσιο, η πίστη δεν είναι απλή ψυχολογική βεβαιότητα. Είναι μια χάρη, μια κατάσταση της ύπαρξης που ευθυγραμμίζει τον πιστό με τη θεία βούληση. Στο απόσπασμα του ευαγγελιστή Ματθαίου, ο Ιησούς δηλώνει στους μαθητές του ότι, αν έχουν πίστη «όσο κόκκο σινάπεως», θα μπορούν να πουν σε ένα βουνό «μεταφέρθητι από εδώ εκεί» και αυτό θα συμβεί (Ματθ. 17:20). Η έμφαση δεν δίνεται στο μέγεθος, αλλά στην ποιότητα της πίστης – μιας αδιάσπαστης, αμιγούς εμπιστοσύνης που λειτουργεί ως αγωγός για τη θεία παντοδυναμία. Ακόμη και η πιο μικρή, αυθεντική πίστη έχει τεράστια δύναμη. Μια ελάχιστη αλλά αληθινή πίστη μπορεί να επιτελέσει έργα που ξεπερνούν την ανθρώπινη λογική. Σε αυτό το πλαίσιο, η μετακίνηση του «ὄρους» είναι συμβολισμός: Αναφέρεται σε φαινομενικά ανυπέρβλητα ή αμετακίνητα εμπόδια, δυσκολίες, δοκιμασίες ή «βάρη» της ζωής. Η μετακίνησή του “βουνού” δεν είναι φυσικό αλλά πνευματικό θαύμα, μια ριζική αλλαγή της πραγματικότητας που προκύπτει από την ενότητα με το Θείο[1].

2. Η ψυχολογική και νευροεπιστημονική οπτική: O εγκεφαλικός «μηχανισμός» της πίστης

Η πίστη, είτε πρόκειται για θρησκευτική εμπειρία, είτε για αφοσίωση σε έναν προσωπικό στόχο, φαίνεται να έχει σαφή νευροβιολογικά θεμέλια. Έρευνες δείχνουν ότι ο προμετωπιαίος φλοιός, που είναι μια περιοχή στον μετωπιαίο λοβό του εγκεφάλου, ευθύνεται για εκτελεστικές λειτουργίες, όπως η λήψη αποφάσεων, ο σχεδιασμός, η ρύθμιση συμπεριφοράς, η προσωπικότητα και η κοινωνική κρίση,  ενεργοποιείται έντονα όταν το άτομο πιστεύει σε κάτι που δίνει νόημα στη ζωή του[16].

 Η έννοια της «αυτοεκπληρούμενης προφητείας» είναι καλά τεκμηριωμένη[3]. Η φράση «αυτοεκπληρούμενη προφητεία» (self-fulfilling prophecy) αναφέρεται στο κοινωνικοψυχολογικό φαινόμενο όπου οι πεποιθήσεις ή οι προσδοκίες ενός ατόμου (ή μιας ομάδας) για ένα γεγονός ή για μια συμπεριφορά μπορούν, μέσω της επιρροής τους στις σκέψεις και τις πράξεις, να συμβάλουν στην πραγματοποίηση αυτού που αρχικά ήταν μόνο μια υπόθεση. Με άλλα λόγια, όταν πιστεύουμε ότι κάτι θα συμβεί, προσαρμόζουμε (συνειδητά ή ασυνείδητα) τη συμπεριφορά μας με τέτοιο τρόπο ώστε τελικά να αυξάνουμε την πιθανότητα να συμβεί[3].

Παράλληλα, η πίστη φαίνεται να διεγείρει το μεσομεταιχμιακό  σύστημα ανταμοιβής, όπου η απελευθέρωση ντοπαμίνης από την κοιλιακή καλυπτήρια περιοχή προς τον επικλινή πυρήνα  ενισχύει το κίνητρο και την επιμονή, δημιουργώντας το νευροχημικό υπόστρωμα της αίσθησης νοήματος και επίτευξης [17].

Σε βιολογικό επίπεδο, έχει βρεθεί ότι η θρησκευτικότητα ή η στοχοθεσία σχετίζονται με χαμηλότερα επίπεδα κορτιζόλης, καλύτερη ανοσολογική λειτουργία και μεγαλύτερη ανθεκτικότητα στο στρες, γεγονός που υπογραμμίζει τη σωματική διάσταση της πίστης [18].

Τέλος, η σύγχρονη ψυχολογία αναγνωρίζει ότι η πίστη δρα ως μορφή γνωσιακής αναδόμησης, επηρεάζοντας τον τρόπο με τον οποίο το άτομο ερμηνεύει τις εμπειρίες του, μειώνοντας την απελπισία και ενισχύοντας την ανθεκτικότητα και την ψυχολογική ευελιξία [19].

Όταν κάποιος πιστεύει ακράδαντα ότι θα επιτύχει, η πιθανότητα να το κάνει αυξάνεται δραματικά. Αυτή η πεποίθηση μειώνει το άγχος, ενισχύει την πειθώ και αυξάνει την ανθεκτικότητα, κάνοντάς τον πιο επινοητικό και επιμελή στην επίλυση προβλημάτων.

Νευροεπιστημονικές μελέτες έχουν δείξει ότι τα κέντρα ανταμοιβής του εγκεφάλου, όπως το ραβδωτό σώμα, ανταποκρίνονται όχι μόνο στην πραγματική επιτυχία, αλλά και στην προσδοκία της, η οποία τροφοδοτείται από την πίστη[4].

Η πίστη, επομένως, «μετακινεί βουνά» στο εσωτερικό τοπίο του εγκεφάλου, αναδιαμορφώνοντας τα νευρωνικά μονοπάτια και απελευθερώνοντας δυναμικό που διαφορετικά θα παρέμενε αδρανές. Το βουνό της δυσπιστίας, της απαισιοδοξίας και του φόβου γκρεμίζεται από την πίστη στην ικανότητα του εαυτού μας.

Σύγχρονες μελέτες δείχνουν ότι οι θετικές πεποιθήσεις και η πίστη στις προσωπικές ικανότητες μπορούν να τροποποιήσουν την εγκεφαλική πλαστικότητα, επηρεάζοντας τον προμετωπιαίο φλοιό, τα συστήματα ανταμοιβής και τη ρύθμιση του στρες [20, 21].

Αυτό σημαίνει ότι η ψυχική δύναμη που αντλείται από την πίστη —είτε θρησκευτική είτε προσωπική— έχει μετρήσιμα νευροβιολογικά αποτελέσματα τα οποία προάγουν την ψυχική ανθεκτικότητα και την ευημερία[22, 23].

Η πίστη ως αποτέλεσμα του προγραμματισμένου υποσυνείδητου. Η πίστη, συχνά περικυκλωμένη από μυστικισμό και θρησκευτικό ζήλο, αποτυπώνεται από τον Dr. Joseph Murphy ως μια ψυχολογική και πνευματική αρχή με ακριβή μηχανισμό λειτουργίας. Στο θεμελιώδες έργο του, «Η Δύναμη του Υποσυνείδητού Σου», ο Murphy απομακρύνει το υπερφυσικό στοιχείο και παρουσιάζει την πίστη ως μια επιστημονικά εξηγήσιμη διαδικασία: Η πίστη είναι μια σκέψη αποτεθειμένη στο υποσυνείδητο. Είναι η αποδοχή κάποιου πράγματος, που θεωρούμε αληθινό. Όμως, , μια σκέψη που έχει γίνει αποδεκτή μπαίνει αυτόματα σε εφαρμογή. Η πίστη είναι τρόπος σκέψης, μια εσωτερική βεβαιότητα, η γνώση ότι η ιδέα που δεχόμαστε απόλυτα στο συνειδητό επίπεδο θα ενσωματωθεί στο υποσυνρίδητό μας και θα εκδηλωθεί ως πργματικότητα. Η πίστη δέχεται, κατά κάποιο τρόπο ως αληθινό κάτιβ που η λογική μας και οι αισθήσεις μας το αρνούνται[5].

Ο μηχανισμός της πίστης: Από το συνείδητό στο υποσυνείδητο. Σύμφωνα με τον Murphy, ο ανθρώπινος νους λειτουργεί σε δύο επίπεδα: Το συνειδητό (ο αντικειμενικός νους) και το υποσυνείδητο (ο υποκειμενικός νους). Το συνειδητό είναι ο δημιουργός των σκέψεων, ενώ το υποσυνείδητό είναι ο εκτελεστής τους, ένας χώρος που δέχεται κάθε ιδέα που του τροφοδοτείται με συχνότητα και συγκέντρωση και δουλεύει ακούραστα για να την εκδηλώσει στην αντικειμενική πραγματικότητα[5].

Η “πίστη” δεν είναι τίποτα άλλο από την κατάσταση που δημιουργείται όταν μια σκέψη ή μια επιθυμία έχει περάσει με επιτυχία από το συνειδητό στο υποσυνείδητο.

«Η πίστη είναι μια σκέψη στο υποσυνείδητό σου. Η απόρριψη είναι επίσης μια σκέψη στο υποσυνείδητό σου. Αυτό που αποδέχεσαι και πιστεύεις, το υποσυνείδητό σου το ενσωματώνει και το εκδηλώνει» [6].

Αυτή η διαδικασία είναι “αυτόματη”. Το υποσυνείδητο, μια φορά που έχει προγραμματιστεί, λειτουργεί με δική του ορμή. Δεν κάνει επιλογές ή κρίσεις. Απλώς εκτελεί. Όταν πιστεύουμε κάτι ακράδαντα, το έχουμε ήδη “εγκαταστήσει” ως αλήθεια στο υποσυνείδητό μας, και αυτό αναγκάζεται να το εκδηλώσει, ακριβώς όπως ένας καρπός αναγκάζεται να ωριμάσει και να πέσει από το δέντρο.

Η πίστη ως εσωτερική βεβαιότητα που παράγει εξωτερική πραγματικότητα

Ο Murphy υποστηρίζει ότι η πίστη είναι μια “εσωτερική βεβαιότητα”, μια γνώση που ξεπερνά τη λογική και τις αμέσως διαθέσιμες αισθήσεις. Αυτή η βεβαιότητα δεν προέρχεται από εξωτερικές αποδείξεις, αλλά από την εσωτερική προετοιμασία του νου. Όταν κάποιος γνωρίζει ότι μια ιδέα έχει ενσωματωθεί στο υποσυνείδητό του, η αμφιβολία εξαφανίζεται. Η πράξη της πίστης είναι η πράξη της αποδοχής της επιθυμητής κατάστασης σαν να ήταν ήδη αληθινή.

«Η πίστη είναι η σκέψη στο υποσυνείδητό σου. Πιστεύεις κάτι όταν το υποσυνείδητό σου το αποδέχεται. Αυτό που αποδέχεσαι και αισθάνεσαι ως αληθινό, το υποσυνείδητό σου το ενσωματώνει και το εκδηλώνει στην εμπειρία σου»[7].

Αυτή είναι η αιτία που  η πίστη μπορεί να δεχτεί ως αληθινό κάτι που η λογική και οι αισθήσεις αρνούνται. Η λογική βασίζεται σε προηγούμενες εμπειρίες και εξωτερικά δεδομένα. Η πίστη, όμως, όπως την ορίζει ο Murphy, είναι μια δημιουργική δύναμη που αλλάζει τα εξωτερικά δεδομένα. Δημιουργεί νέα γεγονότα, αντί να περιορίζεται από τα παλιά.

Συμπέρασμα: Η πρακτική εφαρμογή της πίστης

Για τον Murphy, το ερώτημα “Η πίστη μπορεί να μετακινήσει βουνά;” έχει μια πρακτική απάντηση: Ναι, μπορεί, γιατί το “βουνό” είναι οποιοδήποτε φαινομενικά αμετακίνητο εμπόδιο στη ζωή – μια ασθένεια, η δυστυχία, η φτώχεια. Η μέθοδός του δεν είναι η παθητική ελπίδα, αλλά ο ενεργητικός προγραμματισμός του υποσυνείδητου νου μέσω της συγκεκριμένης τεχνικής της δημιουργικής απεικόνισης και των επιβεβαιωτικών προτάσεων.

Η πίστη, επομένως, δεν είναι μια αόριστη συναίσθηση, αλλά το αναπόφευκτο αποτέλεσμα της σωστής “σποράς” μιας ιδέας στο έδαφος του υποσυνείδητου. Όταν η σκέψη ριζώσει και γίνει μέρος της εσωτερικής μας βεβαιότητας, το υποσυνείδητο αναλαμβάνει να φέρει στον ορατό κόσμο τον “καρπό” της, μετακινώντας έτσι κάθε «βουνό» που στέκεται στο δρόμο της πραγμάτωσής του.

Η πίστη έχει αποδειχθεί ότι επηρεάζει βαθιά την ανθρώπινη συμπεριφορά, διότι:

Αυξάνει την αντοχή και την επιμονή[8].

Βελτιώνει την αυτοπεποίθηση και μειώνει τον φόβο της  αποτυχίας [9].

Η πίστη μπορεί να κάνει μια θεραπεία αποτελεσματική μέσω της διαδικασίας του μηχανισμού δράσης εικονικού φαρμάκου (placebo effect) [10].

Το «φαινόμενο εικονικού φαρμάκου» αναφέρεται στην ψυχοσωματική βελτίωση της υγείας ενός ασθενούς, αφού έχει λάβει μια ουσία (εικονικό φάρμακο) ή μια πλασματική θεραπεία, η οποία δεν έχει φαρμακολογική δράση. Η βελτίωση οφείλεται στην πεποίθηση του ασθενούς ότι, παίρνοντας ένα φάρμακο (που μπορεί στην πραγματικότητα να είναι μια ουδέτερη ουσία) θα θεραπευτεί[11].

Τα ευεργετικά αποτελέσματατα του εικονικού φαρμάκου αποδίδονται στις αντιδράσεις εγκεφάλου-νου ​​στο πλαίσιο στο οποίο χορηγείται μια θεραπεία και όχι στις συγκεκριμένες δράσεις του φαρμάκου. Στις αντιδράσεις εγκεφάλου-νου  μεσολαβούν  ποικίλες διαδικασίες – συμπεριλαμβανομένης της μάθησης, των προσδοκιών και της κοινωνικής νόησης – και μπορούν να επηρεάσουν διάφορα κλινικά και φυσιολογικά αποτελέσματα που σχετίζονται με την υγεία. Αναδυόμενα στοιχεία της νευροεπιστήμης εμπλέκουν τα θετικά αποτελέσματα του εικονικού φαρμάκου με  πολλαπλά εγκεφαλικά συστήματα και νευροχημικούς μεσολαβητές, συμπεριλαμβανομένων των φυσικών οπιοειδών και της ντοπαμίνης. Τα φυσικά οπιοειδή (natural opiates) είναι ουσίες που παράγονται φυσιολογικά από τον οργανισμό μας και δρουν ως νευροδιαβιβαστές ή νευροορμόνες π.χ ενδορφίνες, εγκεφαλίνες, κλπ. Όταν ένα άτομο πιστεύει ότι λαμβάνει ένα αποτελεσματικό αναλγητικό φάρμακο (ενώ στην πραγματικότητα του χορηγήθηκε μια ουδέτερη ουσία), ο εγκέφαλός του μπορεί να απελευθερώσει ενδορφίνες, οι οποίες με τη σειρά τους μειώνουν πραγματικά την αίσθηση του πόνου[12]. 

Αυτό το φαινόμενο αποτελεί μια εκπληκτική απόδειξη της σύνδεσης μεταξύ πίστης, προσδοκίας και σωματικής υγείας.

Άρα, με επιστημονικούς όρους, η πίστη μπορεί να μη «μετακινεί βουνά», αλλά μπορεί να βοηθήσει τους ανθρώπους να κατορθώσουν πράγματα που μοιάζουν αδύνατα.

3. Η κοινωνιολογική πραγματικότητα: Η πίστη ως κινητήριος δύναμη κοινωνικών αλλαγών

Σε μακροσκοπικό επίπεδο, η συλλογική πίστη έχει αποδειχθεί ότι μπορεί να «μετακινήσει βουνά» στην πραγματικότητα της ανθρώπινης ιστορίας. Κανένα μεγάλο κοινωνικό κίνημα – από τον αγώνα για τα ανθρώπινα δικαιώματα έως τις επαναστάσεις – δεν θα μπορούσε να έχει πραγματοποιηθεί χωρίς μια κοινή, ακλόνητη πίστη σε ένα καλύτερο μέλλον.

Στα Απομνημονεύματά του, ο Κολοκοτρώνης μιλάει συχνά για την πίστη του στο Θεό, τις προσευχές του πριν από μάχες, και πώς αντιλαμβανόταν την Επανάσταση ως έναν αγώνα “για το Σταυρό και για την Πατρίδα”[24]. 

Ο Mahatma Gandhi, με την πίστη του στη βιοδύναμη και την αντίσταση χωρίς βία, κατάφερε να μετακινήσει το βουνό της Βρετανικής Αυτοκρατορίας[13].

Οι επιστήμονες που εργάστηκαν στο πρότζεκτ Manhattan ή στο ταξίδι στη Σελήνη κινητοποιήθηκαν από μια βαθιά πίστη στις δυνατότητες της ανθρώπινης διάνοιας και στην εφικτότητα του στόχου τους. Η συλλογική αυτή πίστη δημιουργεί κοινωνικό κεφάλαιο, ενοποιεί ομάδες και ξεπερνά φαινομενικά απροσπέλαστα εμπόδια[14].

Συμπέρασμα: Η μετατόπιση του εσωτερικού και εξωτερικού τοπίου

Η φράση «η πίστη μπορεί να μετακινήσει βουνά» δεν πρέπει να λαμβάνεται κυριολεκτικά, αλλά ούτε και να απορρίπτεται ως απλή μυθοπλασία. Λειτουργεί ως μια ισχυρή αλληγορία για τη μετασχηματιστική δύναμη της ανθρώπινης συνείδησης. Στο πνευματικό πεδίο, είναι η πύλη προς μια υπερβατική πραγματικότητα. Στο ψυχολογικό, είναι ο μοχλός που απελευθερώνει την εγγενή δυναμική του εγκεφάλου. Στο κοινωνικό, είναι ο κινητήρας της ιστορίας. Τα βουνά που μετακινούνται μπορεί να είναι εσωτερικά (η νόσος, η  απελπισία, η απόγνωση, η απογοήτευση, το άγχος, ο φόβος) ή εξωτερικά (οι κοινωνικές ανισότητες, οι τεχνολογικοί προκλήσεις). Σε κάθε περίπτωση, η πίστη δεν είναι μαγεία, αλλά μια πρωταρχική, δημιουργική δύναμη που διαμορφώνει ενεργά την εμπειρία μας για τον κόσμο[15].

 Όπως έγραψε και ο William James, «Η πίστη σε ένα γεγονός βοηθά στο να γίνει πραγματικότητα»[15].

Αυτή η δημιουργική πίστη παραμένει ο πιο ισχυρός μοχλός που έχει στη διάθεσή του ο άνθρωπος για να αλλάξει τόσο τον εαυτό του, όσο και τον κόσμο γύρω του.

Βιβλιογραφική Τεκμηρίωση

1.Αγία Γραφή, Καινή Διαθήκη. Κατά Ματθαίον 17:20.
2.Greene B. The Fabric of the Cosmos: Space, Time, and the Texture of Reality. New York: Vintage; 2005.
3.Merton, R. K. (1948). The Self-Fulfilling Prophecy. Antioch Review, 8(2), 193-210.
4.Sharot, T., Korn, C. W., & Dolan, R. J. (2011). How unrealistic optimism is maintained in the face of reality. Nature Neuroscience, 14(11), 1475–1479.
5.Murphy, Joseph. (2008). Η Δύναμη του Υποσυνείδητού Σου. (Εκδ. 1η). Αθήνα: Εκδόσεις “Νέα Σύνορα”. ISBN-13: 978-1-4165-1156-4. (Κεφάλαιο 1: Ο Υποσυνείδητος Νους και οι Τεράστιες Δυνάμεις του).
6.Murphy, Joseph. (2008). Η Δύναμη του Υποσυνείδητού Σου. (Εκδ. 1η). Αθήνα: Εκδόσεις “Νέα Σύνορα”. ISBN-13: 978-1-4165-1156-4. (Κεφάλαιο 3: Πώς η Δύναμη του Υποσυνείδητου Λειτουργεί).
7.Murphy, Joseph. (2008). Η Δύναμη του Υποσυνείδητού Σου. (Εκδ. 1η). Αθήνα: Εκδόσεις “Νέα Σύνορα”. ISBN-13: 978-1-4165-1156-4. (Κεφάλαιο 5: Η Τεχνική της Εύκολης Υλοποίησης των Επιθυμιών σας).
8.Seligman, M. E. P. Learned Optimism: How to Change Your Mind and Your Life. Random House USA Inc, 2006
9.Bandura A. Self-efficacy: Toward a unifying theory of behavioral change. Psychol Rev. 1977;84(2):191-215.
10.Price DD, Finniss DG, Benedetti F. A comprehensive review of the placebo effect: recent advances and current thought. Annu Rev Psychol. 2008;59:565-90
11.Finniss DG, Kaptchuk TJ, Miller F, Benedetti F. Biological, clinical, and ethical advances of placebo effects. Lancet. 2010 Feb 20;375(9715):686-95. doi: 10.1016/S0140-6736(09)61706-2.
12.Fields HL, Levine JD. Biology of placebo analgesia. Prog Neurobiol. 1997;52(2):109-25.
13.Fischer, L. (1950). The Life of Mahatma Gandhi. Harper & Brothers.
14. Chaikin, A. (1994). A Man on the Moon: The Voyages of the Apollo Astronauts. New York: Viking.
15.James, W. (2019). The will to believe, and other essays in popular philosophy. Project Gutenberg. https://www.gutenberg.org/files/26659/26659-h/26659-h.htm (Original work published 1896)
16. Miller EK, Cummings JL. The prefrontal cortex and human cognition. J Cogn Neurosci. 2020;32(6):1095-1108.
17.Schultz W. Dopamine reward prediction-error signaling: A two-component response. Nat Rev Neurosci. 2016;17(3):183-95.
18.Koenig HG. Religion, spirituality, and health: The research and clinical implications. ISRN Psychiatry. 2012;2012:278730.
19.Hayes SC, Hofmann SG. The third wave of cognitive behavioral therapy and the rise of process-based care. World Psychiatry. 2021;20(3):363-75.
20. Kapogiannis D, Barbey AK, Su M, Krueger F. Neural mechanisms of religious belief. Brain Connect. 2020 Jan;10(1):9-23.
21.Miller WR, Nielsen L. Faith and health: mechanisms and measurement. Am Psychol. 2022 Jan;77(1):47-61.
22.Eisenberger NI, Moieni M, Inagaki TK, Muscatell KA, Irwin MR. In sickness and in health: the co-regulation of inflammation and social behavior. Neuropsychopharmacology. 2017 Jan;42(1):242-253.
23.Immordino-Yang MH, Darling-Hammond L, Krone CR. Nurturing nature: How brain development is inherently social and emotional, and what this means for education. Educ Psychol. 2019;54(3):185-204.
24.Κολοκοτρώνης, Θεόδωρος. Απομνημονεύματα Κολοκοτρώνη. Μέρμηγκας. 1975