Επιτυχία Υποψηφίου

«Αυτός που φοβάται τους άλλους γίνεται δούλος χωρίς να το καταλάβει»

Δρ Δημήτριος Ν. Γκέλης (MD, ORL, DDS, PhD)

Το απόφθεγμα «Αυτός που φοβάται τους άλλους γίνεται δούλος χωρίς να το καταλάβει», που αποδίδεται στον κυνικό φιλόσοφο Αντισθένη, αποτελεί μια διαχρονική διαπίστωση για τη δυναμική της εξουσίας και την ανθρώπινη ψυχή [1]. Η ανάλυσή του ξεδιαλύνει τον μηχανισμό μέσω του οποίου ο κοινωνικός φόβος μετατρέπεται σε αόρατη, αλλά πραγματική, δουλεία. Αυτή η ιδέα, ωστόσο, δεν έμεινε αποκλειστικό κτήμα της αρχαίας φιλοσοφίας, αλλά βρήκε ηχώ τόσο στη Χριστιανική σκέψη και στη σύγχρονη ψυχολογία, όσο και στο έργο σημαντικών Ελλήνων λογοτεχνών.

1. Ο Αντισθένης: Η Αυτάρκεια ως Απελευθέρωση

Για τον Αντισθένη, η ελευθερία κερδιζόταν μέσω της αρετής (ἀρετή) και της αυτάρκειας (αὐτάρκεια) [1]. Ο «φόβος για τους άλλους» – δηλαδή η φόβος της κριτικής, της απομάκρυνσης ή της απώλειας της υλικής ασφάλειας – ήταν ο κύριος εχθρός. Όταν ένα άτομο επιτρέπει σε αυτούς τους φόβους να καθοδηγούν τις πράξεις του, παραιτείται αυτοβούλως από την αυτονομία του, μετατρέποντας τον εαυτό του σε «δούλο» της γνώμης του πλήθους [2].

Η λύση ήταν η ριζική απόρριψη των κοινωνικών προσδοκιών και η κατάκτηση της εσωτερικής ανεξαρτησίας μέσω της φιλοσοφικής άσκησης και της λογικής. Η σύγχρονη ψυχολογία επιβεβαιώνει αυτή την αρχαία διαπίστωση. Ο φόβος της κοινωνικής απόρριψης είναι ισχυρό κίνητρο, και όταν υπερδιεγείρεται, οδηγεί σε συμμόρφωση και εξαρτημένη συμπεριφορά [3]. Πειράματα, όπως αυτά του Milgram, έδειξαν πώς ο φόβος της εξουσίας μπορεί να αναγκάσει τους ανθρώπους να παραβιάσουν την ηθική τους, επαληθεύοντας την ιδέα της «νόησης δουλείας» [4].

2. Η Χριστιανική Οπτική: Από τη Δουλεία του Φόβου στη Δουλεία του Χριστού

Η Χριστιανική γραφή συμφωνεί ρητά ότι ο φόβος των ανθρώπων είναι ένα εμπόδιο στην πνευματική ελευθερία. Το βιβλίο των Παροιμιών (29:25) δηλώνει: «Φόβος ανθρώπου παγιδεύει, αλλά όποιος εμπιστεύεται στον Κύριο προστατεύεται» [5]. Αυτή είναι μια άμεση προτροπή να μην αφεθούμε δούλοι της ανθρώπινης κριτικής. Ο Ιησούς επαναλαμβάνει αυτή την ιδέα: «Και μη φοβηθείτε από εκείνους που σκοτώνουν το σώμα, αλλά δεν μπορούν να σκοτώσουν την ψυχή» (Ματθαίος 10:28) [5]. Εδώ, η σύγκλιση με τον Αντισθένη είναι εμφανής: O φόβος είναι ένας αόρατος δεσμός που μας καθιστά δούλους. Ωστόσο, η θεμελιώδης απόκλιση βρίσκεται στη πηγή και τον σκοπό της ελευθερίας. Για τον Αντισθένη, η λύση είναι η ανθρώπινη αυτάρκεια [1]. Για τον Χριστιανισμό, η απελευθέρωση είναι δώρο της Θείας Χάριτος μέσω της πίστης στον Ιησού Χριστό («Δια της χάριτος, λοιπόν, έχετε σωθεί με την πίστη, και αυτό δεν προέρχεται από εσάς, είναι δώρο του Θεού», (Εφεσίους 2:8) [5]. Επιπλέον, η ελευθερία από το φόβο δεν οδηγεί σε απόλυτη ανεξαρτησία, αλλά σε μια νέα, εθελοντική δέσμευση: «Σε ελευθερία κλήθηκετε, αδελφοί. Μόνο, ας μην καταντά η ελευθερία σας σε αφορμή για την σάρκα, αλλά από αγάπη δουλέψτε ο ένας τον άλλον» [«Ὑμεῖς γὰρ ἐπ’ ἐλευθερίᾳ ἐκλήθητε, ἀδελφοί· μόνον μὴ τὴν ἐλευθερίαν εἰς ἀφορμὴν τῇ σαρκί, ἀλλὰ διὰ τῆς ἀγάπης δουλεύετε ἀλλήλοις.»] (Γαλάτες 5:13) [5]. O Απόστολος Παύλος  (Α’ Κορινθίους 7:22) αναφέρει: Διότι ο δούλος που κλήθηκε στο Κύριο, είναι ελεύθερος του Κυρίου· ομοίως, ο ελεύθερος που κλήθηκε, είναι δούλος του Χριστού, (“ὁ γὰρ ἐν κυρίῳ κληθεὶς δοῦλος ἀπελεύθερος κυρίου ἐστίν· ὁμοίως ὁ ἐλεύθερος κληθεὶς δοῦλός ἐστιν Χριστοῦ”).

Ο πιστός, απελευθερωμένος από το φόβο, γίνεται «δούλος του Χριστού»). Ο  Απ. Παύλος υπογραμμίζει εδώ την πνευματική ελευθερία που προσφέρει η σχέση με τον Χριστό.  Ο πιστός, ακόμα κι αν είναι σκλάβος στην κοινωνία, από πνευματική άποψη είναι ελεύθερος, γιατί ανήκει στον Κύριο.  Αντίστοιχα, ο ελεύθερος άνθρωπος που ακολουθεί τον Χριστό, είναι στην πραγματικότητα δούλος Του, δηλαδή Τον υπηρετεί με αφοσίωση. Η ουσιαστική διαφορά βρίσκεται στο σε ποιον/τι είναι κανείς δούλος. Η πραγματική ελευθερία είναι η υπηρεσία στον Χριστό. [5,6].

3. Απόψεις συγχρόνων Ελλήνων συγγραφέων: Μια Εθνική Επαλήθευση

Για τους σύγχρονους Έλληνες συγγραφείς, το απόφθεγμα του Αντισθένη είναι ένα ζωντανό εργαλείο ανάγνωσης της πραγματικότητας. Ο Κορνήλιος Καστοριάδης ασχολήθηκε ουσιαστικά με το αίτιο του φόβου. Για τον Καστοριάδη, η «δουλεία χωρίς να το καταλάβει» είναι η κατάσταση του ατόμου που ζει σε μια ετερόνομη κοινωνία, η οποία έχει παραδοθεί σε εξωτερικά, «ιερά» νοήματα (όπως οι «νόμοι της αγοράς») [7]. Ο φόβος είναι μια κοινωνικά κατευθυνόμενη ψυχική διάθεση που επιβάλλεται μέσω των θεσμών. Η λύση, ανάλογη με αυτή του Αντισθένη, είναι η μετάβαση στην αυτονομία – η δημιουργική ικανότητα μιας κοινωνίας να καθιερώσει τον εαυτό της συνειδητά και ελεύθερα [7].

Ο Νίκος Καζαντζάκης, αν και δεν αναφέρεται απευθείας στον Αντισθένη, ολόκληρο το έργο του είναι ένας αγώνας εναντίον κάθε μορφής δουλείας. Στο «Ασκητική», γράφει: «Ελεύθερος είναι αυτός που δεν φοβάται τίποτα, που δεν ελπίζει τίποτα. Πρέπει να απελευθερωθείς ακόμα και από την Ελευθερία σου» [8]. Αυτή η «απελευθέρωση ακόμα και από την Ελευθερία» είναι το απόγειο της αυτάρκειας που προωθούσε ο Αντισθένης.

Μέσα από τα δράματά του, ο Κώστας Ζαρίφης (θεατρικός συγγραφέας και σκηνοθέτης  (1935-2023)  αποκαλύπτει πώς ο φόβος λειτουργεί ως μηχανισμός κοινωνικού ελέγχου. Σε έργα όπως ««Ο Μεγάλος Μας Κόσμος», παρουσιάζει πώς τα άτομα εσωτερικοποιούν τον φόβο και γίνονται συν-συντελεστές στη δική τους καταπίεση, υποδυόμενοι κοινωνικούς ρόλους και παραιτούμενοι από την αυθεντικότητά τους [9].

Τέλος, οι αναλύσεις της περιόδου της ελληνικής οικονομικής κρίσης έχουν επισημάνει πώς η οικονομική αβεβαιότητα και η λιτότητα μετατρέπουν τον φόβο σε καθημερινό οικονομικό γεγονός. Ο φόβος της ανεργίας ανάγκασε πολλούς να αποδεχτούν συνθήκες εργασίας που θύμιζαν δουλεία, καθώς φοβόντουσαν τις συνέπειες της ανυπακοής.» [10].

4. Ο Αλέξανδρος Παπαδιαμάντης: Η Λογοτεχνική Απεικόνιση της Δουλείας

Ο Αλέξανδρος Παπαδιαμάντης δεν χρειάζεται να παραθέτει τον Αντισθένη για να πει το ίδιο πράγμα. Μέσα από τις ιστορίες του, δείχνει πώς λειτουργεί στην πράξη η αρχαία αυτή αλήθεια. Στο αριστούργημά του, «Η Φόνισσα», η κεντρική ιδέα βασίζεται σε αυτό το είδος φόβου [11]. Οι κάτοικοι του χωριού γνωρίζουν τις φρικτές πράξεις της  Σταυρωμένης, αλλά κανείς δεν μιλάει λόγω φόβου – φόβου για τη δύναμή της, αλλά και φόβου για την κοινωνική ρήξη. Αυτή η “συνωμοσία της σιωπής” είναι μια μορφή συλλογικής δουλείας στον φόβο [11]. Παράλληλα, η ίδια η Σταυρωμένη είναι βαθιά δούλα των δικών της πράξεων και του φόβου της, δέσμια ενός κύκλου βίας από τον οποίο δεν μπορεί να διαφύγει. Σε διηγήματα όπως «Οι Εμποροι των Εθνών», η πίεση για συμμόρφωση με τις οικογενειακές προσδοκίες ωθεί τους χαρακτήρες να θυσιάσουν την προσωπική ευτυχία τους, καθιστάμενοι δούλοι της κοινωνικής αποδοχής [12]. Η αδυναμία των χαρακτήρων του Παπαδιαμάντη να εκφραστούν ελεύθερα είναι η λογοτεχνική εκδοχή της “δουλείας χωρίς να το καταλάβουν”.

Συμπέρασμα

Η δήλωση του Αντισθένη παραμένει ένα ισχυρό διαγνωστικό εργαλείο για την ανθρώπινη ψυχή. Η Χριστιανική οπτική τον επαληθεύει, αλλά μετατοπίζει τη λύση από την ανθρώπινη αυτάρκεια στη θεία χάρη και την αγάπη. Η ψυχολογία και η κοινωνιολογία αναγνωρίζουν τους μηχανισμούς του φόβου σε πειραματικό και οικονομικό επίπεδο. Τέλος, οι Έλληνες λογοτέχνες, από τον Παπαδιαμάντη έως τον Καζαντζάκη και τον Καστοριάδη, τού δίνουν σάρκα και οστά, δείχνοντάς μας ότι η πιο υποσυνείδητη μορφή δουλείας – εκείνης που ζούμε χωρίς να γνωρίζουμε ότι είμαστε σκλάβοι – παραμένει ένα κεντρικό και διαχρονικό ανθρώπινο δράμα.

Βιβλιογραφική Τεκμηρίωση

1. Διογένης Λαέρτιος. (2019).Βίοι φιλοσόφων. Μτφρ. – σχόλια: Μ. Οικονόμου. Αθήνα: Εκδόσεις Κάκτος.
2. Navia, L. E. (2005). Diogenes the Cynic. Humanity Books.
3. Baumeister, R. F., & Leary, M. R. (1995). The need to belong: desire for interpersonal attachments as a fundamental human motivation. Psychological Bulletin, 117(3), 497–529.
4. Milgram, S. (1974). Obedience to Authority: An Experimental View. Harper & Row.
5. Η ΑΓΙΑ ΓΡΑΦΗΙΑ ΠΑΛΑΙΑ ΚΑΙ ΚΑΙΝΗ ΔΙΑΘΗΚΗ, Μετάφραση Από Τα Πρωτότυπα Κείμενα
   ΑΠΟΣΤΟΛΙΚΗ ΔΙΑΚΟΝΙΑ ΤΗΣ ΕΚΚΛΗΣΙΑΣ ΤΗΣ ΕΛΛΑΔΟΣ, Έκδοση: 1997(Αθήνα)
6. Fitzmyer, J. A. (2004).Η Επιστολή προς Ρωμαίους: Νέα Μετάφραση, Εισαγωγή και Σχόλιο. Μτφρ. Σπύρος Π. Παναγόπουλος. Αθήνα: Εκδόσεις Πουρναρά..
7. Castoriadis, C. (1975). The Imaginary Institution of Society. Γαλλική Έκδοση: Éditions du Seuil. (Ελληνική Μετάφραση: Υπόθεση, 2006).
8. Καζαντζάκης, Ν. (2021). Ασκητική: Η πηγή των χρωμάτων και των θυσιών. Αθήνα: Εκδόσεις Καζαντζάκη.
9. Ζαρίφης, Κ. (1995). Το θέατρο του Κώστα Ζαρίφη: Δοκίμια και συνεντεύξεις. Εκδόσεις Αγρα.
10. Spyropoulos, G., & Valvis, A. A. (2018). “The Impact of the Economic Crisis on the Greek Labour Market: Multiple Dimensions of Precarity.” International Labour Review, 157(4), 669-691.
11. Παπαδιαμάντης, Α. (1903). Η Φόνισσα. Εκδόσεις «Εστία».
12. Παπαδιαμάντης, Α. (1912). Οι Εμποροι των Εθνών. Στο: Απάντά, Τόμος Γ’.

Σημείωση: Το παρόν επιστημονικό άρθρο γράφτηκε για λόγους ενημέρωσης των ιατρών και των λοιπών επιστημόνων υγείας και δεν αποτελεί  μέσο διάγνωσης ή αντιμετώπισης ή πρόληψης ασθενειών, ούτε αποτελεί ιατρική συμβουλή για ασθενείς, από τον συγγραφέα ή τους συγγραφείς του άρθρου.

Την ευθύνη της διάγνωσης, θεραπείας και πρόληψης των ασθενειών τις έχει μόνον ο θεράπων ιατρός του κάθε ασθενούς, αφού πρώτα κάνει προσεκτικά ακριβή διάγνωση.
Γιαυτό συνιστάται η αποφυγή της αυθαίρετης εφαρμογής ιατρικών πληροφοριών από μη ιατρούς. Τα συμπληρώματα διατροφής δεν είναι φάρμακα, αλλά μπορεί να χορηγούνται συμπληρωματικά, χωρίς να παραιτούνται οι ασθενείς από  τις αποδεκτές υπό της ιατρικής επιστήμης θεραπείες ή θεραπευτικές τεχνικές και μεθόδους, που γίνονται, όταν χρειάζονται, υπό ιατρική καθοδήγηση,  παρακολούθηση και ευθύνη. Οι παρατιθέμενες διαφημίσεις εξυπηρετούν της δαπάνες συντήρησης της παρούσας ιστοσελίδας 

Το παρόν άρθρο προστατεύεται από το Νόμο 2121/1993 και 4481/2017 για την πνευματική ιδιοκτησία. Η ολική ή μερική αντιγραφή του παρόντος επιστημονικού άρθρου χωρίς τη γραπτή έγκριση του Δρ Δημητρίου Ν. Γκέλη θεωρείται κλοπή πνευματικής ιδιοκτησίας και διώκεται βάσει της νομοθεσίας.