Επιτυχία Υποψηφίου

Σύγκριση του Βιολογικού με το Ψυχολογικό Στρες: Κατανόηση των Διαφορών και των Αλληλεπιδράσεων

1. Δρ Δημήτριος Ν. Γκελης
2. 1.Εισαγωγή

Ο ανθρώπινος οργανισμός λειτουργεί σε ένα συνεχές περιβάλλον μεταβαλλόμενων εσωτερικών και εξωτερικών παραγόντων που απαιτούν προσαρμογή. Ο όρος στρες έχει χρησιμοποιηθεί ευρέως σε πολλαπλά πεδία – από την ψυχολογία και την ιατρική έως τη βιολογία και τις κοινωνικές επιστήμες. Ωστόσο, υπάρχει μία σημαντική διάκριση μεταξύ του βιολογικού στρες (biological stress) ως φυσιολογικής αντίδρασης του οργανισμού σε απειλές ή απαιτήσεις και της υποκειμενικής αίσθησης του στρες (feeling stressed) που βιώνει ο άνθρωπος σε καθημερινές συνθήκες. Αυτές οι δύο διαστάσεις του στρες αλληλοεπιδρούν, αλλά δεν ταυτίζονται απαραίτητα. Στην παρούσα ανάλυση θα περιγράψουμε με σαφήνεια τις διαφορές, τις αλληλεπιδράσεις και τη σημασία τους.

2. 2.Ορισμός και ιστορική εξέλιξη του στρες

Ο όρος στρες εισήχθη αρχικά στη βιολογία των οργανισμών για να περιγράψει την αντίδραση σε περιβαλλοντικές επιβαρύνσεις. O Hans Selye, πρωτοπόρος στην έρευνα του στρες, περιέγραψε το στρες ως μη ειδική αντίδραση του σώματος σε οποιαδήποτε απαίτηση για προσαρμογή [1]. Αυτή η προσέγγιση ήταν καθαρά φυσιολογική και επικεντρωνόταν στη λειτουργία του νευροενδοκρινικού συστήματος. Με την πάροδο των χρόνων, η έννοια επεκτάθηκε και σε ψυχολογικά και κοινωνικά πεδία, περιλαμβάνοντας την ανθρώπινη εμπειρία, την ερμηνεία των απαιτήσεων του περιβάλλοντος και την υποκειμενική εμπειρία πίεσης.

Σήμερα η έννοια του στρες θεωρείται πολυδιάστατη: περιλαμβάνει βιολογικές διεργασίες, ψυχολογικές αντιλήψεις και συμπεριφορικές απαντήσεις. Συχνά γίνεται σύγχυση μεταξύ αυτού που ο οργανισμός βιολογικά αντιμετωπίζει και αυτού που ένα άτομο υποκειμενικά βιώνει ως στρες.

3. 3.Τι είναι βιολογικό στρες;

3.1 Ορισμός

Με τον όρο βιολογικό στρες εννοούμε τη φυσιολογική αντίδραση του οργανισμού σε ερεθίσματα που διαταράσσουν την ομοιόσταση – δηλαδή την εσωτερική σταθερότητα του σώματος. Αυτά τα ερεθίσματα μπορεί να είναι:

• Φυσιολογικά (π.χ. άσκηση, θερμοκρασιακή αλλαγή)
• Βιολογικά (π.χ. μόλυνση, τραυματισμός)
• Ψυχοσωματικά (π.χ. αντίδραση στο φόβο)

Η απάντηση του οργανισμού περιλαμβάνει την ενεργοποίηση διαφόρων συστημάτων (νευρικό, ενδοκρινικό, ανοσοποιητικό), με σκοπό την προσαρμογή και επαναφορά της ομοιόστασης. Επομένως, το βιολογικό στρες αποτελεί μια αντιδραστική διαδικασία που ενεργοποιεί αυτοματοποιημένα μονοπάτια για την αντιμετώπιση προκλήσεων.

3.2 Μηχανισμοί βιολογικού στρες

Η κύρια οδός ενεργοποίησης του βιολογικού στρες περιλαμβάνει:

3.2.1 Υπόφυση – Αδρεναλίνη – Κορτιζόλη (HPA άξονας): Όταν ο οργανισμός αντιλαμβάνεται μια απειλή, ο υποθάλαμος εκκρίνει CRH (Corticotropin-Releasing Hormone), η οποία διεγείρει την υπόφυση να απελευθερώσει ACTH (Adrenocorticotropic Hormone), η οποία με τη σειρά της οδηγεί τα επινεφρίδια να παράγουν κορτιζόλη. Η κορτιζόλη είναι γνωστή ως ορμόνη του στρες, υπεύθυνη για την αύξηση της γλυκόζης στο αίμα, την αναστολή μη απαραίτητων διεργασιών και την κινητοποίηση πηγών ενέργειας [2].

3.2.2 Συμπαθητικό Νευρικό Σύστημα: Η ενεργοποίηση του συμπαθητικού συστήματος οδηγεί στην απελευθέρωση αδρεναλίνης και νοραδρεναλίνης, προετοιμάζοντας το σώμα για την “μάχη ή φυγή” αντίδραση (fight-or-flight response) με αύξηση καρδιακού ρυθμού, αναπνοής και αιμάτωσης των μυών [3].

3.2.3 Ανοσοποιητικό σύστημα:Το στρες επηρεάζει άμεσα και το ανοσοποιητικό σύστημα, διεγείροντας την παραγωγή κυτοκινών και άλλων παραγόντων που προάγουν ή αναστέλλουν την φλεγμονώδη απάντηση [4].

3.3 Ρόλος στη φυσιολογία

Οι βιολογικές αντιδράσεις στο στρες είναι θεμελιώδεις για την επιβίωση. Χωρίς αυτές:

• Δεν θα μπορούσαμε να ανταποκριθούμε σε άμεσες απειλές.
• Η ρύθμιση των ενεργειακών πόρων θα ήταν λιγότερο αποτελεσματική.
• Η προσαρμογή σε μεταβαλλόμενες περιβαλλοντικές συνθήκες θα ήταν δυσκολότερη.

Συνεπώς, το βιολογικό στρες είναι ένα φυσιολογικό, προσαρμοστικό σύστημα που έχει εξελιχθεί για να διατηρεί την ομοιόσταση κάτω από ποικίλες προκλήσεις.

4. Τι είναι η αίσθηση του στρες;

4.1 Ορισμός

Η υποκειμενική αίσθηση του στρες αναφέρεται στην προσωπική, ψυχολογική εμπειρία που βιώνει ένα άτομο όταν αντιλαμβάνεται απαιτήσεις που ξεπερνούν τις ικανότητές του να τις διαχειριστεί. Αυτή η εμπειρία περιλαμβάνει:

• Συναισθηματικές αντιδράσεις (άγχος, φόβος, ανησυχία)
• Σκέψεις σχετικά με την απειλή ή την αδυναμία
• Συμπεριφορικές αντιδράσεις (αποφυγή, ανησυχία)

Είναι δηλαδή μια αντίληψη που καθορίζεται από προσωπικούς, κοινωνικούς και περιβαλλοντικούς παράγοντες και όχι απαραιτήτως από ένα άμεσο βιολογικό ερέθισμα.

4.2 Ψυχολογική διάσταση

Η αίσθηση στρες επηρεάζεται από:

• Τη γνωστική αξιολόγηση ενός ερεθίσματος
• Προσωπικά χαρακτηριστικά (ανθεκτικότητα, εμπειρίες)
• Υποστηρικτικά ή κοινωνικά περιβάλλοντα
• Προηγούμενες εμπειρίες αποτυχίας ή επιτυχίας

Για παράδειγμα, δύο άτομα μπορεί να αντιμετωπίζουν την ίδια κατάσταση (π.χ. δημόσια ομιλία) αλλά να βιώνουν διαφορετικό επίπεδο άγχους ανάλογα με τις πεποιθήσεις και εμπειρίες τους [5].

5. 5.Κύριες διαφορές μεταξύ βιολογικού στρες και υποκειμενικής αίσθησης του στρες

Πτυχή	Βιολογικό στρες	Αίσθηση στρες
Φύση	Φυσιολογική αντίδραση	Ψυχολογική εμπειρία
Ενεργοποίηση	Αυτόματη, ανεξάρτητη από θέληση	Επηρεάζεται από σκέψη & αντίληψη
Μετρήσεις	Νευροενδοκρινικές, ανοσολογικές	Αυτο-αναφορές, ψυχομετρικά
Σκοπός	Προσαρμογή ομοιόστασης	Υποκειμενική αξιολόγηση απειλής
Συνδεδεμένα συμπτώματα	Αλλαγές ορμονών, καρδιακός ρυθμός	Ανησυχία, φόβος, εσωτερική πίεση

5.1 Οι δύο κόσμοι δεν είναι απαραίτητα ταυτόσημοι

Μπορεί ένα άτομο να δείχνει σημαντική βιολογική αντίδραση (π.χ. αύξηση κορτιζόλης) χωρίς να αναφέρει ότι αισθάνεται στρες υποκειμενικά, και αντίστροφα, ένα άτομο να αισθάνεται έντονο στρες χωρίς να υπάρχουν εξίσου σημαντικές βιολογικές ενδείξεις [6]. Αυτή η διάσταση δείχνει την ανεξαρτησία μεταξύ: Αυτόματων φυσιολογικών μηχανισμών και Προσωπικής και γνωστικής επεξεργασίας της εμπειρίας

6.Πώς αλληλεπιδρούν;

Παρόλο που διαφέρουν ως κατασκευές, το βιολογικό στρες και η υποκειμενική αίσθηση επηρεάζουν άμεσα το ένα το άλλο:

1. Ψυχολογική πίεση → Βιολογική αντίδραση:
   Αντιλαμβανόμενοι στρεσογόνους παράγοντες, ο εγκέφαλος ενεργοποιεί τον HPA άξονα και το συμπαθητικό σύστημα [7].
2. Βιολογική διεργασία → Συναισθηματική κατάσταση:
   Η αύξηση κορτιζόλης και αδρεναλίνης μπορεί να εντείνει συναισθήματα άγχους ή ανησυχίας, ενισχύοντας τη βιωμένη εμπειρία στρες.
3. Μακροχρόνιο στρες → Υγεία:
   Διαρκής ενεργοποίηση των βιολογικών μηχανισμών οδηγεί σε συστημικές αλλαγές (διαβήτης, καρδιαγγειακά, ανοσοκαταστολή), οι οποίες επηρεάζουν την ποιότητα ζωής και ψυχολογική ευεξία [8].
5. 7.Κλινικές συνέπειες

Η σύγχυση μεταξύ των δύο όρων μπορεί να οδηγήσει σε:

• Υπερεκτίμηση ή υποεκτίμηση του στρες
  – Π.χ. ένας ασθενής μπορεί να αισθάνεται έντονο στρες αλλά οι βιολογικοί δείκτες να είναι φυσιολογικοί, οδηγώντας σε λανθασμένες διαγνώσεις, αν δεν λαμβάνονται υπόψη και οι δύο διαστάσεις.
• Λανθασμένη θεραπευτική προσέγγιση
  – Η θεραπεία του στρες που επικεντρώνεται μόνο στη μία πλευρά (π.χ. μόνο φαρμακευτικά την βιολογική) μπορεί να παραβλέψει την ψυχολογική εμπειρία, και αντίστροφα.

Συνεπώς, η ολοκληρωμένη αξιολόγηση πρέπει να περιλαμβάνει:

• Φυσιολογικούς δείκτες
• Ψυχολογικά ερωτηματολόγια
• Κοινωνικό και μεταβιολογικό ιστορικό

8. 8.Μετρήσεις και εργαλεία αξιολόγησης

8.1 Βιολογικοί δείκτες

• Κορτιζόλη στο σάλιο ή αίμα
• Αδρεναλίνη/νοραδρεναλίνη
• Καρδιακός ρυθμός
• Παρακολούθηση συμπαθητικής δραστηριότητας

8.2 Ψυχολογικά εργαλεία

• Perceived Stress Scale (PSS)
• State-Trait Anxiety Inventory (STAI)
• Daily Stress Inventory
• Καταγραφή αυτο-αναφορών

Αυτά τα εργαλεία χρησιμοποιούνται συμπληρωματικά για μια ολιστική εικόνα της εμπειρίας στρες [9].

9. 9.Συμπεράσματα

Η διάκριση μεταξύ βιολογικού στρες και υποκειμενικής αίσθησης στρες είναι κρίσιμη για την κατανόηση της ανθρώπινης αντίδρασης στις προκλήσεις. Παρά το γεγονός ότι αλληλεπιδρούν, πρόκειται για διαφορετικές διεργασίες:

• Το βιολογικό στρες είναι μια αντικειμενική, φυσιολογική απάντηση σώματος και εγκεφάλου.
• Η αίσθηση του στρες είναι υποκειμενική, ψυχολογική και καθορίζεται από γνωστικές, κοινωνικές και εμπειρικές παραμέτρους.

Η κατανόηση και των δύο είναι απαραίτητη για την αξιολόγηση, θεραπεία και πρόληψη προβλημάτων που σχετίζονται με το στρες.

Βιβλιογραφική Τεκμηρίωση

1.Selye H. The Stress of Life. New York: McGraw Hill; 1956.

2.Chu B, Marwaha K, Sanvictores T, Awosika AY, Ayers D. Physiology, Stress Reaction. In: StatPearls [Internet]. Treasure Island (FL): StatPearls Publishing; 2025 Jan 7. PMID: 31082164.

3.Sharan P, Vellapandian C. Hypothalamic Pituitary Adrenal (HPA) Axis: Unveiling the Potential Mechanisms Involved in Stress Induced Alzheimer’s Disease and Depression. Cureus. 2024 Aug 23;16(8):e67595.

4.Chu B, Marwaha K, Sanvictores T, Awosika AY, Ayers D. Physiology, Stress Reaction. In: StatPearls [Internet]. Treasure Island (FL): StatPearls Publishing; 2024. PMID: 31082164.

5.Alotiby A. Immunology of Stress: A Review Article. J Clin Med. 2024;13(21):6394. doi:10.3390/jcm13216394. PMID: 39518533.

6.Drole K, Doupona M, Steffen K, Jerin A, Paravlic A. Associations between subjective and objective measures of stress and load: insight from a 45 week prospective study in elite athletes. Front Psychol. 2025;15:1521290. doi:10.3389/fpsyg.2024.1521290. PMID: 38123429.

7.Stults Kolehmainen MA, Sinha R. The Effects of Stress on Physical Activity and Exercise. Sports Med. 2025;55(2):217 238. doi:10.1007/s40279-024-02010-1. PMID: 39823412.

8.De Looze C, McCrory C, O’Halloran A, Polidoro S, Kenny RA, Feeney J. Mind versus body: Perceived stress and biological stress are independently related to cognitive decline. Brain Behav Immun. 2024;115:696 704. doi:10.1016/j.bbi.2023.10.017. PMID: 37977246.

9.Kudielka BM, Kirschbaum C. Sex differences in HPA axis responses to stress: a review. Biol Psychol. 2005;69(1):113 132. doi:10.1016/j.biopsycho.2004.11.009.

10.Bigalke JA, John Henderson NA, Carter JR. Stress appraisal is associated with sympathetic neural reactivity to mental stress in humans. J Appl Physiol (1985). 2025;138(1):55 65. doi:10.1152/japplphysiol.00678.2024. PMID:39601794.

11.George MY, Abdel Mageed SS, Mansour DE, Fawzi SF. The cortisol axis and psychiatric disorders: an updated review. Pharmacol Rep. 2025;77(6):1573 1599. doi:10.1007/s43440 025 00782 x. PMID:40956392.

12.Shchaslyvyi AY, et al. Comprehensive review of chronic stress pathways and impacts on disease progression. Int J Environ Res Public Health. 2024;21(8):1077.

13.De Looze C, McCrory C, O’Halloran A, Polidoro S, Kenny RA, Feeney J. Mind versus body: Perceived stress and biological stress are independently related to cognitive decline. Brain Behav Immun. 2024;115:696 704. doi:10.1016/j.bbi.2023.10.017. PMID: 37977246.

14.Shah K, Kumari R, Jain M. Unveiling stress markers: A systematic review investigating psychological stress biomarkers. Dev Psychobiol. 2024;66(5):e22490. doi:10.1002/dev.22490. PMID:38680082.

15.Rogerson O, Wilding S, Prudenzi A, O’Connor DB. Effectiveness of stress management interventions to change cortisol levels: a systematic review and meta analysis. Psychoneuroendocrinology. 2024;159:106415. doi:10.1016/j.psyneuen.2023.106415.

16.Kimura K et al. L Theanine reduces psychological and physiological stress. Biol Psychol. 2007;74(1):39–45.

17.Moulin M, Crowley DC, Xiong L, Guthrie N, Lewis ED. Safety and efficacy of AlphaWave® L Theanine supplementation for 28 days in healthy adults with moderate stress: a randomized, double blind, placebo controlled trial. Neurol Ther. 2024;13(4):1135 1153. doi:10.1007/s40120 024 00624 7. PMID:38758503.

18.Li X, Huang J, Zhu F. The Optimal Exercise Modality and Dose for Cortisol Reduction in Psychological Distress: A Systematic Review and Network Meta Analysis. Sports. 2025;13(12):415. doi:10.3390/sports13120415.

19.Bafkar N, Zeraattalab-Motlagh S, Jayedi A, Bagheri A, Mohammadi H, Mirzaei K. Efficacy and safety of omega-3 fatty acids supplementation for anxiety symptoms: a systematic review and dose-response meta-analysis of randomized controlled trials. BMC Psychiatry. 2024;24:455. doi:10.1186/s12888-024-05881-2.

20.Young LM, Pipingas A, White DJ, Gauci S, Scholey A. A systematic review and meta-analysis of B vitamin supplementation on depressive symptoms, anxiety, and stress: effects on healthy and at-risk individuals. Nutrients. 2019;11(9):2232. doi:10.3390/nu11092232.

21.Stein G, Aly JS, Manzolillo A, Lange L, Riege K, Hussain I, Heller EA, Cubillos S, Ernst T, Hübner CA, Turecki G, Hoffmann S, Engmann O. Transthyretin orchestrates vitamin B12-induced stress resilience. Biol Psychiatry. 2025;97(1):2-13. doi:10.1016/j.biopsych.2024.07.009.

22.Panzeri A, Bettinardi O, Giommi F, Grassi M, Rossetti M, Barile P, Del Bello B, Gardi C. Mindfulness improves awareness and cortisol levels during COVID-19 lockdown: a randomized controlled trial in healthcare workers. Healthcare (Basel). 2025;13(19):2455. doi:10.3390/healthcare13192455.

23.Jha K, Kumar P, Kumar Y, Ganashree CP, Tripathi CB, Shrikant BK, Kumari A. Effects of Rajyoga mindfulness meditation training on heart rate variability in panic disorder: a randomized controlled trial. Indian J Psychiatry. 2025;67(2):135-142. doi:10.4103/indianjpsychiatry.indianjpsychiatry_323_24.

24.Nakao M, Shirotsuki K, Sugaya N. Cognitive–behavioral therapy for management of mental health and stress-related disorders: Recent advances in techniques and technologies. BioPsychoSocial Medicine. 2021;15(1):16. doi:10.1186/s13030-021-00219-w.

25.Karabulut N, Yüksel Ç. Effects of progressive muscle relaxation and breathing exercises with music on stress levels and biopsychosocial responses of nursing students in clinical practice: a randomized controlled trial. Eur Psychiatry. 2025;68(S1):S988. doi:10.1192/j.eurpsy.2025.2003.

26.Proeschold-Bell RJ, Eagle DE, Tice LC, Yao J, Rash JA, Choi JY, Stringfield B, Labrecque SM. The Selah pilot study of spiritual, mindfulness, and stress inoculation practices on stress-related outcomes among United Methodist clergy in the United States. J Relig Health. 2023;62(4):2686-2710. doi:10.1007/s10943-023-01848-x.

27.Bernardi L, Sleight P, Bandinelli G, Cencetti S, Fattorini L, Wdowczyc-Szulc J, Lagi A. Effect of rosary prayer and yoga mantras on autonomic cardiovascular rhythms: comparative study. BMJ. 2001;323(7327):1446-1449. doi:10.1136/bmj.323.7327.1446.

28.Bělousov M. The influence of private prayer types on health: a pilot study on psychosocial and physiological outcomes. Proc MEi:CogSci Conf. 2025 (in press).

Σημείωση: Το παρόν επιστημονικό άρθρο γράφτηκε για λόγους ενημέρωσης των ιατρών και των λοιπών επιστημόνων υγείας και δεν αποτελεί  μέσο διάγνωσης ή αντιμετώπισης ή πρόληψης ασθενειών, ούτε αποτελεί ιατρική συμβουλή για ασθενείς, από τον συγγραφέα ή τους συγγραφείς του άρθρου.

Την ευθύνη της διάγνωσης, θεραπείας και πρόληψης των ασθενειών τις έχει μόνον ο θεράπων ιατρός του κάθε ασθενούς, αφού πρώτα κάνει προσεκτικά ακριβή διάγνωση.
Γιαυτό συνιστάται η αποφυγή της αυθαίρετης εφαρμογής ιατρικών πληροφοριών από μη ιατρούς. Τα συμπληρώματα διατροφής δεν είναι φάρμακα, αλλά μπορεί να χορηγούνται συμπληρωματικά, χωρίς να παραιτούνται οι ασθενείς από  τις αποδεκτές υπό της ιατρικής επιστήμης θεραπείες ή θεραπευτικές τεχνικές και μεθόδους, που γίνονται, όταν χρειάζονται, υπό ιατρική καθοδήγηση,  παρακολούθηση και ευθύνη. Οι παρατιθέμενες διαφημίσεις εξυπηρετούν της δαπάνες συντήρησης της παρούσας ιστοσελίδας 

Το παρόν άρθρο προστατεύεται από το Νόμο 2121/1993 και 4481/2017 για την πνευματική ιδιοκτησία. Η ολική ή μερική αντιγραφή του παρόντος επιστημονικού άρθρου χωρίς τη γραπτή έγκριση του Δρ Δημητρίου Ν. Γκέλη θεωρείται κλοπή πνευματικής ιδιοκτησίας και διώκεται βάσει της νομοθεσίας.