Μην μένεις σε μια σχέση όπου δεν νιώθεις ότι σε σέβονται και σε εκτιμούν. Φύγε©

Δρ Δημήτριος Ν. Γκέλης

Η επιθυμία για ένταξη, σύνδεση και αναγνώριση αποτελεί θεμελιώδη ανθρώπινη ανάγκη. Από την αρχαία φιλοσοφία έως τη σύγχρονη ψυχολογία, ο άνθρωπος νοείται ως ον σχέσεων, που συγκροτεί την ταυτότητά του μέσα από τον δεσμό με τον Άλλον. Παρά ταύτα, ζούμε σε μια εποχή όπου, ενώ προβάλλεται έντονα το ιδεώδες της αυτοπραγμάτωσης, πολλοί άνθρωποι εξακολουθούν να παραμένουν σε σχέσεις συναισθηματικής στέρησης, απαξίωσης και ταπείνωσης. Η πρόταση «Μην μένεις σε μια σχέση όπου δεν νιώθεις ότι σε σέβονται και σε εκτιμούν. Φύγε.» δεν αποτελεί απλώς συναισθηματικό σύνθημα, αλλά πράξη βαθύτατης ηθικής και ψυχολογικής αυτοσυντήρησης.

Ήδη στα Ηθικά Νικομάχεια, ο Αριστοτέλης διακρίνει τις σχέσεις που βασίζονται στην αρετή από εκείνες που θεμελιώνονται στη χρησιμότητα ή στον φόβο της απώλειας [1]. Μόνο οι πρώτες είναι βιώσιμες, καθώς στηρίζονται στην αμοιβαία αναγνώριση της αξίας του άλλου. Μια σχέση χωρίς σεβασμό δεν μπορεί να είναι σχέση αρετής· είναι σχέση ανάγκης. Αντίστοιχα, ο Επίκτητος υποστηρίζει ότι ο άνθρωπος οφείλει να απομακρύνεται από κάθε δεσμό που υπονομεύει την εσωτερική του ελευθερία, ακόμη κι αν αυτό συνεπάγεται πόνο ή απώλεια [2]. Η παραμονή σε μια τέτοια σχέση δεν είναι ένδειξη υπομονής, αλλά μορφή εσωτερικής δουλείας.

Ο σεβασμός δεν αποτελεί πολυτέλεια στις ανθρώπινες σχέσεις, αλλά το θεμέλιό τους. Δεν εκφράζεται με δραματικές χειρονομίες, αλλά με τη συνεπή αναγνώριση της εγγενούς αξιοπρέπειας του άλλου: με όρια, ακρόαση, ειλικρίνεια και ψυχική ασφάλεια. Όταν αυτά απουσιάζουν και αντικαθίστανται από υποτίμηση, χειραγώγηση ή αδιαφορία, το έδαφος της σχέσης γίνεται τοξικό. Ο Πλάτων, στο Συμπόσιο, περιγράφει τον έρωτα ως κίνηση της ψυχής προς το αγαθό και το ωραίο· μια σχέση που καθηλώνει τον άνθρωπο στον φόβο και την αυτοακύρωση παύει να είναι ανυψωτική και γίνεται δεσμωτική [3].

Η σύγχρονη ψυχολογία επιβεβαιώνει εμπειρικά αυτές τις φιλοσοφικές διαπιστώσεις. Οι έρευνες των Gottman και Silver δείχνουν ότι οι σχέσεις όπου κυριαρχούν η περιφρόνηση, η συναισθηματική απόσυρση και η απαξίωση οδηγούν σε σοβαρή διάβρωση της αυτοεκτίμησης και αυξημένη ευαλωτότητα σε άγχος και κατάθλιψη [4]. Η Judith Herman περιγράφει τη χρόνια συναισθηματική απαξίωση ως μορφή ψυχολογικού τραύματος, το οποίο αλλοιώνει σταδιακά την αυτοεικόνα και την αίσθηση ταυτότητας του ατόμου [5].

Παρά τις συνέπειες αυτές, πολλοί άνθρωποι παραμένουν σε τέτοιες σχέσεις. Ο Bowlby ερμηνεύει το φαινόμενο μέσω της θεωρίας της προσκόλλησης: ο φόβος της εγκατάλειψης συχνά υπερισχύει του πόνου της κακομεταχείρισης [6]. Σε κοινωνικό επίπεδο, η παραμονή ενισχύεται από παραποιημένες ιδέες περί αφοσίωσης και αντοχής, σύμφωνα με τις οποίες το να «παλεύεις για τη σχέση» θεωρείται ηθικό καθήκον, ακόμη κι όταν το τίμημα είναι η ψυχική σου ακεραιότητα.

Η απόφαση να φύγει κανείς δεν είναι συνήθως στιγμιαία. Πρόκειται για την κορύφωση μιας μακράς εσωτερικής διεργασίας, όπου ο πόνος της μονιμότητας υπερβαίνει τελικά τον φόβο της αλλαγής. Όπως επισημαίνει ο Alain de Botton, συχνά χρειάζεται να θρηνήσουμε την ιδέα μιας συγκεκριμένης ευτυχίας για να ανοίξουμε δρόμο προς μια πιο αυθεντική [7]. Η φυγή, επομένως, δεν είναι ένδειξη αδυναμίας, αλλά πράξη θάρρους και αυτοδιασφάλισης.

Η ελληνική λογοτεχνία αποτύπωσε με ιδιαίτερη ευαισθησία αυτή τη στιγμή αφύπνισης. Ο Καβάφης, στο ποίημα «Όσο μπορείς», καλεί το υποκείμενο να προστατεύσει την αξιοπρέπειά του και να μη φθείρει τη ζωή του μέσα σε σχέσεις που το εξευτελίζουν σιωπηλά [8]. Ο Καζαντζάκης, στην Ασκητική, τοποθετεί την ελευθερία πάνω από κάθε δεσμό, θεωρώντας την παραμονή χωρίς σεβασμό πνευματική αιχμαλωσία [9]. Και οι δύο προσεγγίσεις συγκλίνουν στην ίδια ηθική θέση: η αγάπη που ακυρώνει τον εαυτό δεν είναι αρετή, αλλά παραίτηση.

Ο Erich Fromm, στο κλασικό του έργο Η Τέχνη της Αγάπης, υποστηρίζει ότι η αγάπη χωρίς σεβασμό, φροντίδα και γνώση του άλλου δεν είναι αληθινή αγάπη αλλά μορφή εξάρτησης, η οποία τελικά ακυρώνει και τα δύο πρόσωπα της σχέσης [11]. Η παραμονή σε μια τέτοια σχέση δεν αποτελεί αρετή, αλλά αυτοακύρωση· η ηθική και ψυχολογική στάση απαιτεί την απομάκρυνση για την προστασία της προσωπικής αξιοπρέπειας.

 Η προβληματική αυτή αποτυπώνεται με εξαιρετική οξύτητα και στον ευρωπαϊκό κινηματογράφο. Εμβληματικό παράδειγμα αποτελεί το Scenes from a Marriage (Scener ur ett äktenskap, 1973) του Ingmar Bergman, έργο που συχνά μελετάται ως υπαρξιακή ανατομία της διάβρωσης της οικειότητας [13]. Η ηρωίδα, Marianne, παραμένει επί χρόνια σε έναν γάμο κοινωνικά «ορθό», αλλά συναισθηματικά κενό, όπου ο σεβασμός έχει αντικατασταθεί από ειρωνεία και αορατότητα. Ο Bergman δείχνει ότι η απουσία σεβασμού δεν εκδηλώνεται πάντα με θόρυβο, αλλά συχνά με σιωπή. Η αποχώρηση της Marianne, αν και καθυστερημένη, λειτουργεί ως πράξη επαναδιεκδίκησης της προσωπικής της αξίας.

Η κινηματογραφική αυτή αφήγηση συνομιλεί άμεσα με τη σκέψη του Καβάφη και του Fromm. Ο Bergman, ο Καβάφης και ο Fromm, με διαφορετικά μέσα, καταλήγουν στο ίδιο υπαρξιακό συμπέρασμα: η παραμονή σε μια σχέση που καταλύει την αξιοπρέπεια δεν είναι πράξη αγάπης, αλλά αυτοακύρωσης.

Αντίστοιχη θεματική συναντάται και στον ελληνικό κινηματογράφο, με χαρακτηριστικό παράδειγμα τη Μικρά Αγγλία (2013) του Παντελή Βούλγαρη, βασισμένη στο έργο της Ιωάννας Καρυστιάνη [14]. Οι γυναικείοι χαρακτήρες παραμένουν σε γάμους χωρίς συναισθηματική αναγνώριση, υπακούοντας σε κοινωνικές επιταγές. Η ταινία λειτουργεί ως τραγική επιβεβαίωση του κεντρικού επιχειρήματος του παρόντος δοκιμίου: όταν το άτομο δεν φεύγει από μια σχέση που το ακυρώνει, το τίμημα είναι υπαρξιακό και διαγενεακό.

Η χριστιανική πατερική σκέψη δεν ταυτίζει την αγάπη με την αυτοκατάργηση. Ο Ιωάννης Χρυσόστομος υπογραμμίζει ότι η αληθινή αγάπη δεν ταπεινώνει ούτε συντρίβει το πρόσωπο [10], ενώ ο Μάξιμος ομολογητής αντιλαμβάνεται την αγάπη ως κοινωνία ελευθέρων προσώπων [12]. Υπό αυτό το πρίσμα, η αποχώρηση από μια σχέση χωρίς σεβασμό δεν αποτελεί έλλειψη αγάπης, αλλά πράξη αλήθειας.

Συμπερασματικά, το να μη μένει κανείς σε μια σχέση όπου απουσιάζουν ο σεβασμός και η εκτίμηση δεν είναι απλώς προσωπική επιλογή. Είναι ριζοσπαστική πράξη αυτοϋπεράσπισης και προϋπόθεση για κάθε αυθεντική σύνδεση στο μέλλον. Η εντολή «Φύγε» δεν υπόσχεται μια ζωή χωρίς δυσκολίες, αλλά μια ζωή όπου η δυσκολία δεν προέρχεται από την καρδιά του ίδιου μας του σπιτιού.

Βιβλιογραφία (Vancouver)

1. Nicomachean Ethics. Oxford: Oxford University Press; 1998.
2. Enchiridion. London: Penguin Classics; 2008.
3. Symposium. Cambridge: Hackett; 2001.
4. Gottman JM, Silver N. The Seven Principles for Making Marriage Work. New York: Crown; 1999.
5. Herman JL. Trauma and Recovery. New York: Basic Books; 1992.
6. Bowlby J. Attachment and Loss. New York: Basic Books; 1969.
7. de Botton A. The School of Life. London: Penguin; 2016.
8. Καβάφης ΚΠ. Ποιήματα. Αθήνα: Ίκαρος; 2003.
9. Καζαντζάκης Ν. Ασκητική. Αθήνα: Καζαντζάκης; 2009.
10. Ιωάννης Χρυσόστομος. Λόγοι περί αγάπης. Θεσσαλονίκη: Πουρναράς; 2002.
11. Fromm E. Η Τέχνη της Αγάπης. Αθήνα: Μπουκουμάνης; 1984.
12. Μάξιμος Ομολογητής. Κεφάλαια περί αγάπης. Αθήνα: ΕΠΕ; 2006.
13. Bergman I. Scenes from a Marriage. Stockholm: Swedish Television; 1973.
14. Βούλγαρης Π. Μικρά Αγγλία [ταινία]. Αθήνα: Tanweer Productions; 2013.

Σημείωση: Το παρόν επιστημονικό άρθρο γράφτηκε για λόγους ενημέρωσης των ιατρών και των λοιπών επιστημόνων υγείας και δεν αποτελεί  μέσο διάγνωσης ή αντιμετώπισης ή πρόληψης ασθενειών, ούτε αποτελεί ιατρική συμβουλή για ασθενείς, από τον συγγραφέα ή τους συγγραφείς του άρθρου.

Την ευθύνη της διάγνωσης, θεραπείας και πρόληψης των ασθενειών τις έχει μόνον ο θεράπων ιατρός του κάθε ασθενούς, αφού πρώτα κάνει προσεκτικά ακριβή διάγνωση.
Γιαυτό συνιστάται η αποφυγή της αυθαίρετης εφαρμογής ιατρικών πληροφοριών από μη ιατρούς. Τα συμπληρώματα διατροφής δεν είναι φάρμακα, αλλά μπορεί να χορηγούνται συμπληρωματικά, χωρίς να παραιτούνται οι ασθενείς από  τις αποδεκτές υπό της ιατρικής επιστήμης θεραπείες ή θεραπευτικές τεχνικές και μεθόδους, που γίνονται, όταν χρειάζονται, υπό ιατρική καθοδήγηση,  παρακολούθηση και ευθύνη. Οι παρατιθέμενες διαφημίσεις εξυπηρετούν της δαπάνες συντήρησης της παρούσας ιστοσελίδας 

Το παρόν άρθρο προστατεύεται από το Νόμο 2121/1993 και 4481/2017 για την πνευματική ιδιοκτησία. Η ολική ή μερική αντιγραφή του παρόντος επιστημονικού άρθρου χωρίς τη γραπτή έγκριση του Δρ Δημητρίου Ν. Γκέλη θεωρείται κλοπή πνευματικής ιδιοκτησίας και διώκεται βάσει της νομοθεσίας.