Επιτυχία Υποψηφίου

Είναι δύσκολο να συνεννοηθεί κανείς με έναν κόσμο που πιστεύει τυφλά στους φυσικούς νόμους και δεν καταλαβαίνει το νόμο της θυσίας

Δρ Δημήτριος Ν. Γκέλης (MD, ORL, DDS, PhD)

Σε αυτόν τον κόσμο υπάρχουν, από τη μία πλευρά, άνθρωποι που πιστεύουν αποκλειστικά στους φυσικούς νόμους και σε μια αυστηρά υλιστική και αιτιοκρατική αντίληψη της πραγματικότητας. Θεωρούν ότι τα πάντα εξηγούνται μέσω σχέσεων αιτίας και αποτελέσματος — όπως η βαρύτητα, η χημεία ή η βιολογία — και συχνά απορρίπτουν οτιδήποτε δεν μπορεί να μετρηθεί ή να αποδειχθεί επιστημονικά.

Ο «νόμος της θυσίας» δεν είναι ένας συγκεκριμένος επιστημονικός ή νομικός όρος· χρησιμοποιείται κυρίως φιλοσοφικά, θρησκευτικά ή μεταφορικά. Ανάλογα με το πλαίσιο, μπορεί να σημαίνει διαφορετικά πράγματα.  Σύμφωνα με αυτήν, για να επιτευχθεί κάτι ουσιαστικό — όπως η γνώση, η προσωπική αλλαγή, η λύτρωση ή η πνευματική εξέλιξη — απαιτείται κάποια μορφή προσωπικής απώλειας, αυταπάρνησης ή παραίτησης.

Η θυσία εδώ δεν αφορά απαραίτητα τη θρησκεία. Μπορεί να σημαίνει να βάζεις τον άλλον πάνω από το προσωπικό σου συμφέρον, να υπομένεις δυσκολίες για μια αξία, να προσφέρεις χωρίς αντάλλαγμα ή να επιλέγεις το σωστό ακόμη κι όταν αυτό σε ζημιώνει.

Έτσι, η φράση σημαίνει ότι είναι δύσκολο να επικοινωνήσει κανείς με ανθρώπους που αποδέχονται μόνο την επιστημονική ή υλιστική οπτική της ζωής, επειδή δυσκολεύονται να αναγνωρίσουν τη βαθύτερη σημασία της θυσίας ως θεμελιώδους στοιχείου της ανθρώπινης ύπαρξης. Υπονοείται ότι υπάρχουν αξίες και εμπειρίες που δεν μπορούν να εξηγηθούν μόνο μέσω των νόμων της φυσικής, αλλά σχετίζονται με την ηθική, την αυταπάρνηση και την πνευματική διάσταση της ζωής.

Αυτή η αδυναμία  δεν είναι απλώς μια επιφανειακή επικοινωνιακή τριβή, αλλά μια βαθιά ρήξη ανάμεσα σε δύο αντιλήψεις για την πραγματικότητα. Από τη μία πλευρά, ο σύγχρονος άνθρωπος έχει εθιστεί στη λογική της γραμμικής αιτιότητας. Από την άλλη, η ψυχή του εξακολουθεί να τρέφεται από έναν ηθικό άξονα που παραδοσιακά συνοψίζεται στην έννοια της θυσίας.

Η τυφλή πίστη στους φυσικούς νόμους δεν είναι, όπως συχνά νομίζουμε, αθεΐα. Είναι, στην πραγματικότητα, ένα είδος θρησκείας χωρίς Θεό, που εξηγεί τα πάντα με τη μαθηματική αιτιότητα και αρνείται το υπερβατικό (1).

Μια τέτοια κοσμοθεωρία πείθει τον άνθρωπο ότι η ζωή δεν είναι παρά μια σειρά χημικών και βιολογικών διεργασιών, χωρίς να αφήνει χώρο για το θαύμα ή το αυθόρμητο. Κι όμως, εδώ κρύβεται η τραγική ειρωνεία, καθώς ο σύγχρονος άνθρωπος, εγκλωβισμένος σε ένα σύστημα απόλυτης τάξης, νιώθει ταυτόχρονα βαθιά έλλειψη νοήματος. Η φύση, όσο τέλεια κι αν την περιγράφουμε, παραμένει σιωπηλή απέναντι στο «γιατί» (2).

Η απάντηση σε αυτή τη σιωπή δίνεται από μια παράδοση χιλιάδων χρόνων, η οποία τοποθετεί τη θυσία όχι ως μια απλή ηθική πράξη ανάμεσα σε άλλες, αλλά ως το ίδιο το θεμέλιο της ύπαρξης. Σύμφωνα με τη χριστιανική διδασκαλία της Καινής Διαθήκης και των Πατέρων της Εκκλησίας, «η θυσία του Χριστού» δεν είναι ένα απλό ιστορικό γεγονός. Είναι μια οντολογική τομή που καταργεί τον παλαιό νόμο της ανταπόδοσης και εγκαινιάζει τον νόμο της αγάπης, ο οποίος αποκαλύπτεται ως αυτοπροσφορά (3).

Ο λόγος του Ευαγγελίου «δεν ήλθον καταλύσαι τον νόμον αλλά πληρώσαι» (Ματθ. 5:17) δηλώνει ότι η δικαιοσύνη του Νόμου ολοκληρώνεται στην ελεύθερη θυσία. Οι Πατέρες της Εκκλησίας προχωρούν ένα βήμα παραπέρα: Υποστηρίζουν ότι οι φυσικοί νόμοι «αναστέλλονται» μπροστά στο μυστήριο της θυσίας,  όταν ο πιστός αφιερώνεται με ταπείνωση και αυταπάρνηση, εισέρχεται σε ένα πεδίο όπου οι συμβατικοί νόμοι της φθοράς παύουν να ισχύουν (4).

Στον ίδιο πνευματικό άξονα κινείται και ο Σέρεν Κίρκεγκωρ, ο οποίος τολμά να μιλήσει για μια «τελεολογική αναστολή του ηθικού (teleological suspension of the ethical)» (τελεολογία είναι η   θεωρία που εξηγεί τα πράγματα με βάση τον σκοπό τους). Έτσι, η θυσία του Αβραάμ, που παραβιάζει κάθε φυσικό και ηθικό νόμο (ακόμα και την απαγόρευση της ανθρωποθυσίας), δεν είναι πράξη παραφροσύνης, αλλά η ύψιστη έκφραση της πίστης (28). Ο Κίρκεγκωρ μάς υπενθυμίζει ότι υπάρχει ένα απόλυτο καθήκον προς τον Θεό, το οποίο υπερβαίνει κάθε ανθρώπινο μέτρο και κάθε γραπτό ή φυσικό νόμο. Η  θυσία της ίδιας της λογικής είναι η μόνη οδός προς την αυθεντική ύπαρξη (29). Χωρίς αυτό το παράδοξο, προειδοποιεί, η πίστη εκφυλίζεται σε έναν ασφαλή, υπολογίσιμο μηχανισμό – δηλαδή, σε ένα ακόμη είδος φυσικού νόμου (30).

Μια τέτοια αντίληψη βρίσκει τον πιο γνήσιο εκφραστή της στη νεοελληνική γραμματεία στο πρόσωπο του Αλεξάνδρου Παπαδιαμάντη. Ο «κοσμοκαλόγερος» της Σκιάθου έζησε αυτή την αντίθεση στην καθημερινότητά του και την αποτύπωσε στα διηγήματά του, τα οποία είναι γεμάτα από ανθρώπους που θυσιάζονται: Αφήνουν περιουσίες, αρνούνται τον εαυτό τους, προσφέρουν ό,τι πολυτιμότερο έχουν (5). Αυτοί οι άνθρωποι δεν καθοδηγούνται από τους νόμους της αγοράς ή της λογικής – πράττουν παράλογα από σκοπιά ωφελιμισμού. Ο Παπαδιαμάντης, ζώντας στην ακμή του υλισμού, υπήρξε ο γραφέας αυτής της «άλλης» λογικής, που η σύγχρονη εποχή αδυνατεί να κατανοήσει, γιατί προϋποθέτει μια πίστη που δεν αποδεικνύεται αλλά βιώνεται (6).

Συναφής είναι και η φωνή του Βίκτωρα Ουγκώ, ο οποίος στα μυθιστορήματά του, ιδίως στους Αθλίους, αντιπαραθέτει τον άκαμπτο νόμο της πολιτείας (που εκπροσωπείται από τον Ιαβέρη) με τον ανώτερο νόμο της αγάπης, τον οποίο ενσαρκώνει ο Ζαν Βαλζάν ή Γιάννης Αγιάννης (22). Ο Βαλζάν θυσιάζει την ταυτότητα, την ελευθερία και την ασφάλειά του όχι υπακούοντας σε έναν φυσικό νόμο, αλλά ακολουθώντας μια ηθική εντολή που υπερβαίνει κάθε υλική αναγκαιότητα (23). Ο Ουγκώ μάς υπενθυμίζει ότι η ανθρώπινη συνείδηση είναι ανώτερη από κάθε μηχανιστική αιτιότητα. Η  αδάμαστη θέληση για ηθική υπέρβαση δεν μπορεί να εξηγηθεί από τους απλούς νόμους της φύσης, αλλά μόνο από έναν ανώτερο, υπερβατικό ηθικό κανόνα (24).

Στον αντίποδα, ο Νίκος Καζαντζάκης έδωσε στη θυσία μια τραγική, σχεδόν βίαιη διάσταση. Οι ήρωές του –από τον Αλέξη Ζορμπά μέχρι τον Καπετάν Μιχάλη– είναι άνθρωποι που αρνούνται να συμβιβαστούν με το απλό «είναι». Θέλουν να γίνουν, και η θυσία είναι το τίμημα αυτής της μετουσίωσης (7). Ο Καζαντζάκης δεν πιστεύει σε έναν φιλεύσπλαχνο Θεό, αλλά σε μια δύναμη που απαιτεί το παν. Η περίφημη ρήση του «Δεν ελπίζω τίποτα. Δε φοβούμαι τίποτα. Είμαι λέφτερος» είναι η κραυγή εκείνου που έχει ήδη θυσιάσει κάθε βεβαιότητα. Η ελευθερία αυτή κερδίζεται μόνο με τη θυσία, ακόμα και της ίδιας της ύπαρξης (8). «Ο άνθρωπος χρειάζεται το ακατόρθωτο για να ζήσει» – αυτή η φράση θα μπορούσε να είναι το απόσταγμα της σκέψης του: Μπροστά στην αδράνεια των φυσικών νόμων, η θυσία είναι η τελευταία πράξη δημιουργίας (9).

Μια εντελώς διαφορετική, αλλά εξίσου βαθιά, προσέγγιση στο νόημα της θυσίας προέρχεται από τον ψυχίατρο Viktor Frankl, τον πατέρα της λογοθεραπείας. Έχοντας ζήσει στο Άουσβιτς ό,τι δεν μπορούσε κανείς να φανταστεί, ο Frankl ανακάλυψε ότι οι φυσικοί νόμοι δεν είναι παντοδύναμοι: Μπροστά στην ανθρώπινη ελευθερία να επιλέγει το νόημα, ακόμα και ο πόνος γίνεται θυσία (10). Διατύπωσε την ιδέα ότι «το να υποφέρεις παύει να είναι βάσανο από τη στιγμή που βρίσκει ένα νόημα, όπως το νόημα της θυσίας» (11). Αυτό το «νόημα» δεν μπορεί να αναχθεί σε χημικές αντιδράσεις – είναι μια υπερβατική συνιστώσα, που καθιστά τον άνθρωπο ικανό να θυσιαστεί όχι ως θύμα, αλλά ως ελεύθερο ον.

Στην ίδια κατεύθυνση, αλλά από εντελώς διαφορετική αφετηρία, κινείται ο Άρθουρ Σοπενχάουερ. Για τον Σοπενχάουερ, η βάση της ύπαρξης είναι η τυφλή, ακόρεστη «Θέληση για Ζωή» (Wille zum Leben), η οποία είναι η πηγή κάθε πόνου (25). Η αληθινή ηθική πράξη δεν είναι η υπακοή σε έναν εξωτερικό φυσικό νόμο, αλλά η υπέρβαση της ίδιας της ουσίας της ύπαρξης μέσω της συμπόνιας (Mitleid). Όταν η συμπόνια αφυπνίζεται, γράφει ο Σοπενχάουερ, «η ευτυχία και η δυστυχία του άλλου είναι στην καρδιά μου με τον ίδιο ακριβώς τρόπο, αν και όχι πάντα στον ίδιο βαθμό, όπως αλλιώς μόνο η δική μου είναι» (26). Η υπέρτατη θυσία, για τον Σοπενχάουερ, συνίσταται στην πλήρη άρνηση αυτής της θέλησης – δηλαδή στην ασκητική αυταπάρνηση, όπου το άτομο φτάνει σε μια κατάσταση απόλυτης εσωτερικής ειρήνης (27). Η διδασκαλία των Frankl και Σοπενχάουερ συμπληρώνει εκείνη των Πατέρων με έναν σύγχρονο, φιλοσοφικά τεκμηριωμένο τρόπο: Η θυσία δεν είναι αυτοκαταστροφή, αλλά η ύψιστη έκφραση της ανθρώπινης ελευθερίας (12).

Από μια διαφορετική οπτική, ο Joseph Murphy άνοιξε τον δρόμο της δύναμης του υποσυνειδήτου. Υποστήριξε ότι το υποσυνείδητο δεν υπακούει στους λογικούς, αιτιακούς νόμους που γνωρίζουμε – αλλά σε κάποιους άλλους, πιο μυστικούς (13). Μέσα από τη διαδικασία της θυσίας –εννοιών, πεποιθήσεων, συνηθειών– το άτομο ανοίγει μια θύρα για να δράσει η υποσυνείδητη δύναμη. Αυτή η «θυσία» δεν είναι τίποτα άλλο από την εγκατάλειψη της ψευδαίσθησης ότι ο λογικός νους ελέγχει τα πάντα (14). Η τυφλή πίστη στους φυσικούς νόμους είναι, σύμφωνα με τον Μέρφυ, μια μορφή νοητικής φτώχειας – η αληθινή πίστη είναι η εμπιστοσύνη στο υποσυνείδητο, το οποίο δεν υπακούει στους κανόνες της ύλης (15).

Τέλος, ο Daniel Goleman, θεμελιωτής της θεωρίας της συναισθηματικής νοημοσύνης, έδωσε στη θυσία μια σύγχρονη ψυχολογική διάσταση, προσβάσιμη ακόμα και σε εκείνους που απορρίπτουν κάθε υπερβατικότητα. Η θυσία, για τον Goleman, είναι η ικανότητα να ελέγχει κανείς τις άμεσες παρορμήσεις του – να θυσιάζει τη στιγμιαία ικανοποίηση για έναν μακροπρόθεσμο στόχο (16). Αυτή είναι η «αυτορρύθμιση», μια από τις βασικές συνιστώσες της συναισθηματικής νοημοσύνης. Χωρίς αυτήν, ο άνθρωπος παραμένει δέσμιος των βιολογικών του ενστίκτων – δηλαδή, των φυσικών νόμων που διέπουν τη συμπεριφορά (17). Η συναισθηματική νοημοσύνη, όμως, του προσφέρει ένα «άλμα» ποιότητας: Η θυσία δεν είναι πλέον απώλεια, αλλά η συνθήκη για βαθύτερη αυτοπραγμάτωση. Ο Goleman δείχνει, με γλώσσα που κατανοεί και ο πιο δύσπιστος, ότι οι φυσικοί νόμοι δεν περιγράφουν ολόκληρη την ανθρώπινη πραγματικότητα (18).

Η δυσκολία συνεννόησης, λοιπόν, δεν είναι τεχνική – είναι οντολογική. Δεν μπορείς να εξηγήσεις σε εκείνον που ζει εγκλωβισμένος στους νόμους της φύσης ότι η θυσία δεν είναι η άρνηση της ζωής, αλλά η μόνη της ολοκλήρωση (19). Η θυσία είναι η δύναμη που αντιστέκεται στην εντροπία (η εντροπία δείχνει την τάση που έχουν τα πράγματα να πηγαίνουν από την τάξη προς την αταξία), που μεταμορφώνει τον πόνο σε νόημα, που υψώνει τον άνθρωπο πάνω από την απλή βιολογική επιβίωση. Οι φυσικοί νόμοι περιγράφουν το πεπρωμένο της ύλης. Η θυσία ανοίγει τον δρόμο για την ελευθερία του πνεύματος (20). Όπως μας δίδαξε ο Frankl, η τελευταία ελευθερία του ανθρώπου είναι η ελευθερία να επιλέξει τη στάση του απέναντι σε οποιεσδήποτε συνθήκες. Αυτή η ελευθερία, όμως, έχει τίμημα: Τη θυσία της ψευδαίσθησης ότι είμαστε απλοί θεατές ενός αδιάφορου σύμπαντος. Μόνο όταν αποφασίσουμε να θυσιάσουμε την τυφλή μας πίστη στους φυσικούς νόμους, μπορούμε να αρχίσουμε να συνεννοούμαστε – και να ζούμε αληθινά (21).

Παραπομπές

1. Thomas Kuhn. Η δομή των επιστημονικών επαναστάσεων. Αθήνα: Τροχαλία; 1981.
2. Viktor Frankl. Το νόημα της ζωής. Αθήνα: Ψυχογιός; 2006.
3. John Chrysostom. Εις την προς Ρωμαίους επιστολήν, Ομιλία ΙΑ΄. Αθήνα: Αποστολική Διακονία; 2006.
4. Athanasius of Alexandria. Περί Ενανθρωπήσεως του Λόγου. Αθήνα: Αποστολική Διακονία; 2005.
5. Alexandros Papadiamantis. Η Φόνισσα. Αθήνα: Εστία; 2011.
6. Mario Vitti. Ιστορία της Νεοελληνικής Λογοτεχνίας. Αθήνα: Οδυσσέας; 2003.
7. Nikos Kazantzakis. Αναφορά στον Γκρέκο. Αθήνα: Εκδόσεις Καζαντζάκη; 2007.
8. Peter Bien. Kazantzakis: Politics of the Spirit. Princeton: Princeton University Press; 1989.
9. Nikos Kazantzakis. Ασκητική (Salvatores Dei). Αθήνα: Εκδόσεις Καζαντζάκη; 2008.
10. Viktor Frankl. The unconscious God. New York: Simon & Schuster; 1959.
11. Viktor Frankl. The will to meaning. New York: New American Library; 1969.
12. Alexander Batthyany. Logotherapy and existential analysis. Cham: Springer; 2016.
13. Joseph Murphy. Η δύναμη του υποσυνείδητου. Αθήνα: Διόπτρα; 2009.
14. Joseph Murphy. Το θαύμα της δυναμικής του νου. Αθήνα: Έσοπτρον; 1998.
15. Joseph Murphy. Η κοσμική δύναμη μέσα σου. Αθήνα: Έσοπτρον; 2001.
16. Daniel Goleman. Η συναισθηματική νοημοσύνη. Αθήνα: Ελληνικά Γράμματα; 1997.
17. Daniel Goleman. Κοινωνική νοημοσύνη. Αθήνα: Ελληνικά Γράμματα; 2006.
18. Daniel Goleman. Εστίαση. Αθήνα: Ελληνικά Γράμματα; 2014.
19. Alasdair MacIntyre. Μετά την αρετή. Αθήνα: Πόλις; 2010.
20. Charles Taylor. Οι πηγές του εαυτού. Αθήνα: Ίνδικτος; 2007.
21. Viktor Frankl. The unheard cry for meaning. New York: Simon & Schuster; 1975.
22. Victor Hugo. Οι Άθλιοι. Αθήνα: Γκοβόστης; 2001.
23. Victor Hugo. Οι εργάτες της θάλασσας. Αθήνα: Δαρεμά; 1980.
24. Victor Brombert. Victor Hugo and the visionary novel. Cambridge (MA): Harvard University Press; 1984.
25. Arthur Schopenhauer. Ο κόσμος ως βούληση και παράσταση. Αθήνα: Rebis; 2009.
26. Arthur Schopenhauer. Περί του θεμελίου της ηθικής. Αθήνα: Δωδώνη; 1988.
27. Julian Young. Schopenhauer. London: Routledge; 2005.
28. Søren Kierkegaard. Φόβος και τρόμος. Αθήνα: Γνώση; 1990.
29. Søren Kierkegaard. Η ασθένεια προς θάνατον. Αθήνα: Παπαζήσης; 1995.
30. Alastair Hannay. Kierkegaard: a biography. Cambridge: Cambridge University Press; 2001.