Επιτυχία Υποψηφίου

Μην παραπονιέσαι: κράτα τα συναισθήματά σου για τον εαυτό σου. Κανε αυτο που πρεπει να κανεις και να εισαι ευτυχισμενος ενω το κανεις

Δρ Δημήτριος Ν. Γκέλης (MD, ORL, DDS, PhD)

Η συμβουλή «Μην παραπονιέσαι. Κράτα τα συναισθήματά σου για τον εαυτό σου. Κάνε αυτό που πρέπει να κάνεις και να είσαι ευτυχισμένος ενώ το κάνεις» αποτελεί μια συμπυκνωμένη προτροπή για ψυχική ανθεκτικότητα και ηθική στάση ζωής. Οι ρίζες και οι προεκτάσεις της μπορούν να αναζητηθούν τόσο στην αρχαία ελληνική φιλοσοφία όσο και στη θρησκευτική πνευματικότητα και στη σύγχρονη ψυχολογία.

Η φράση «μην παραπονιέσαι» —ή αλλιώς «μη γκρινιάζεις»— δεν σημαίνει απλώς να αποφεύγεις τη λεκτική έκφραση δυσαρέσκειας. Σημαίνει να μη μένεις εγκλωβισμένος σε ό,τι σε ενοχλεί, να μη μετατρέπεις μια δυσκολία σε μόνιμη αρνητική στάση και να μην εξαντλείς την ενέργειά σου σε παράπονα χωρίς διάθεση αλλαγής ή δράσης.

Βεβαίως, το «μην παραπονιέσαι» δεν ταυτίζεται με την καταπίεση των συναισθημάτων, ούτε με το να προσποιείσαι ότι όλα είναι καλά ή να σωπαίνεις διαρκώς για όσα σε βαραίνουν. Η ουσία του δεν είναι η άρνηση του πόνου, αλλά η υπέρβαση της αδράνειας και της μιζέριας που συχνά συνοδεύουν τη διαρκή γκρίνια.

Σε όλες τις εποχές υπήρξαν άνθρωποι που παραπονιούνταν για τη μοίρα τους· γι’ αυτό και άλλοι άνθρωποι —φιλόσοφοι, στοχαστές, πνευματικοί δάσκαλοι— αναζήτησαν και πρότειναν τρόπους για την αποφυγή αυτής της στάσης. Κοινός τους στόχος δεν ήταν η σιωπή, αλλά η μετατόπιση από το άγονο παράπονο στην υπεύθυνη δράση και στη συνειδητή στάση απέναντι στη ζωή.

1. Οι απόψεις των αρχαίων Ελλήνων φιλοσόφων

Οι Στωικοί θα μπορούσαν να θεωρηθούν οι κατεξοχήν εκφραστές αυτής της στάσης. Για τον Επίκτητο, η ευτυχία (εὐδαιμονία) στηρίζεται στην αυστηρή διάκριση ανάμεσα σε όσα εξαρτώνται από εμάς —τις κρίσεις, τις επιθυμίες και τις πράξεις μας— και σε όσα δεν εξαρτώνται, όπως το σώμα, η περιουσία ή η κοινωνική φήμη. Η αποφυγή του παραπόνου και ο έλεγχος των συναισθηματικών αντιδράσεων δεν αποσκοπούν στην καταπίεση, αλλά στη διατήρηση της εσωτερικής ελευθερίας και της αταραξίας[1].

Στο ίδιο πνεύμα, ο Μάρκος Αυρήλιος τονίζει διαρκώς την ανάγκη να εκπληρώνει κανείς το καθήκον του (καθῆκον) με πειθαρχία και χωρίς εσωτερική αντίσταση. Κάθε δυσκολία ή εμπόδιο δεν αποτελεί αφορμή για γκρίνια, αλλά ευκαιρία άσκησης της αρετής και ενδυνάμωσης του χαρακτήρα[2].

Αντίστοιχα, ο Αριστοτέλης θα ερμήνευε αυτή τη στάση ως έκφραση βασικών ηθικών αρετών, όπως η σωφροσύνη (μέτρο και αυτοέλεγχος) και η καρτεροψυχία (αντοχή στις δυσκολίες). Για εκείνον, η ευδαιμονία δεν είναι μια παθητική κατάσταση ευχαρίστησης, αλλά ενεργητική ζωή σύμφωνη με την αρετή, όπου ο άνθρωπος πράττει το ορθό με σταθερότητα και εσωτερική ισορροπία[3].

2. Απόψεις Ελλήνων διακεκριμένων ποιητών και λογοτεχνών

Στην ελληνική λογοτεχνία, η στάση απέναντι στον πόνο αποκαλύπτει ένα συνεχές ενδιαφέρον για την αποδοχή, την αντοχή και την υπαρξιακή πληρότητα. Ο Σοφοκλής, στον Φιλοκτήτη, παρουσιάζει έναν ήρωα που θα μπορούσε να παραπονεθεί, αλλά ο πόνος μετατρέπεται σε πηγή ηθικής αξίας και αυτογνωσίας [4]. Στη νεοελληνική παράδοση, ο Νίκος Καζαντζάκης, επηρεασμένος από τον στωικισμό, προβάλλει το ιδεώδες του αδιάκοπου αγώνα χωρίς προσδοκία τελικής νίκης· στην Ασκητική γράφει: «Να μπορείς, ακόμη κι αν σε στερούν φως, να στεριώνεις τα μάτια σου στο σκοτάδι και να συνεχίζεις» [5]. Ο Αλέξανδρος Παπαδιαμάντης περιγράφει τον πόνο της καθημερινής ζωής και της φτώχειας ως αναπόφευκτο, τονίζοντας την ηρεμία, την υπομονή και την ταπεινή αποδοχή, μέσα από τις οποίες αναδύεται η πνευματική πληρότητα[15]. Ο Κωνσταντίνος Καβάφης, τέλος, προσεγγίζει τον πόνο με στοχαστικότητα· η αξία δεν έγκειται στην κατάργησή του, αλλά στην συνειδητή αντιμετώπιση και την αυτογνωσία που γεννά η εμπειρία [16]. Σε όλες αυτές τις περιπτώσεις, η ευτυχία και η ολοκλήρωση δεν ταυτίζονται με την άρση του πόνου, αλλά με την ικανότητα να διατηρείται η στάση αντοχής, η αυτοκυριαρχία και η υπαρξιακή πληρότητα μέσα στον αγώνα της ζωής.

3. Aπόψεις της  Ελληνορθόδοξης Εκκλησίας

Στην Ορθόδοξη θεολογία, η αρετή συνδέεται με την υπομονή (ὑπομονή) και την ευχαριστία, οι οποίες εκφράζουν εμπιστοσύνη στη Θεία Πρόνοια ακόμη και στις πιο σκληρές δοκιμασίες, όπως φαίνεται στο πρόσωπο του Ιώβ, ο οποίος δεν παρέλυσε ούτε παραπονέθηκε για τις συμφορές του. Αυτή η υπομονή δεν είναι προϊόν ανθρώπινης δύναμης· προκύπτει από τη χάρη του Θεού, τη θεία ενέργεια που καθιστά δυνατή την υπέρβαση των παθών. Αντί μιας κατασταλτικής προσέγγισης, η Ορθοδοξία προτείνει τη θεραπευτική διαχείριση των παθών μέσω της εξομολόγησης και της μετάνοιας [6]. Η απάθεια, όπως την κατέδειξαν οι Ασκητές Πατέρες, δεν είναι ψυχική καταστολή αλλά ελευθερία από τα παθητικά πάθη μέσω της χάρης. Ο Ιωάννης ο Χρυσόστομος υπογραμμίζει την αναγκαία δοξολογία του Θεού σε κάθε περίσταση, μετατρέποντας την υποχρέωση σε αυθεντική πράξη χαράς και ευχαριστίας [7].

4. Απόψεις Ευρωπαίων και Αμερικανών Ψυχολόγων και ψυχιάτρων

Η σύγχρονη ψυχολογία προσφέρει μια διαφοροποιημένη και επιστημονικά τεκμηριωμένη οπτική.

Ψυχαναλυτική Προσέγγιση (Σ. Φρόιντ): Η θεωρία του Φρόιντ θα προέβλεπε ότι η συστηματική καταστολή (repression) συναισθημάτων και παθημάτων μπορεί να οδηγήσει σε νευρώσεις, άγχος ή σωματικούς συμπτώματα [8]. Η υγιής λειτουργία, επομένως, απαιτεί την επίγνωση και την επεξεργασία των συναισθημάτων, όχι την απλή συγκράτησή τους.

Γνωστικο-Συμπεριφορική Προσέγγιση (Ά. Έλλις, Α. Τ. Μπεκ): Εδώ υπάρχει σημαντική συγγένεια με τον στωικισμό. Η Λογικο-Συναισθηματική Συμπεριφορική Θεραπεία (REBT) του Άλμπερτ Έλλις στηρίζεται στο να αλλάξουμε τις παραλογιστικές πεποιθήσεις που προκαλούν δυσφορία [9]. Το «μην παραπονιέσαι» θα μπορούσε να αντιστοιχεί στην απόρριψη της πεποίθησης «οι συνθήκες πρέπει να είναι διαφορετικές». Η Γνωστική Συμπεριφορική Θεραπεία (CBT) του Ααρόν Τ. Μπεκ χρησιμοποιεί τεχνικές όπως η δραστηριοποίηση – να ενεργείς σύμφωνα με τις αξίες σου παρά τα συναισθήματα – που απηχεί άμεσα το «κάνε αυτό που πρέπει» [10].

Θετικής Ψυχολογίας & Ανθεκτικότητας (Μ. Σέλιγκμαν, Β. Φρανκλ): Ο Μάρτιν Σέλιγκμαν εστιάζει στην ευημερία (flourishing), η οποία προκύπτει από το μοντέλο PERMA, που περιλαμβάνει το Ε (Engagement – Ενσυνειδητότητα) και το Μ (Meaning – Νόημα) [11]. Η πρότασή μας ενσωματώνει και τα δύο: η εστίαση στο καθήκον και η εύρεση χαράς σε αυτό. Ο Βίκτορ Φρανκλ με τη Λογοθεραπεία (θεραπεία μέσω της αναζήτησης νοήματος στη ζωή)  υπογράμμισε ότι η ανθρώπινη ελευθερία βρίσκεται στο χάσμα μεταξύ ερεθίσματος και ανταπόκρισης, όπου μπορούμε να επιλέξουμε τη στάση μας και να βρούμε νόημα [12]. Κατά τον Φράνκλ   η ευτυχία δεν προκύπτει απλώς από την εκπλήρωση εξωτερικών συνθηκών ή στόχων, αλλά από τη στάση που επιλέγουμε απέναντι στη ζωή και το νόημα που δίνουμε σε ό,τι κάνουμε. «Βρες νόημα και ικανοποίηση σε ό,τι κάνεις, και η ευτυχία θα ακολουθήσει.»

• Συναισθηματική Νοημοσύνη (Ντ. Γκόλεμαν):Η έννοια του «κράτα τα συναισθήματά σου» μοιάζει με την ικανότητα αυτοδιαχείρισης (self-management) της συναισθηματικής νοημοσύνης – το να μην επιτρέπουμε στα συναισθήματα να μας κυριεύουν [13]. Ωστόσο, ο Γκόλεμαν τονίζει ότι αυτή η ικανότητα πρέπει να στηρίζεται στην αυτογνωσία (self-awareness), δηλαδή στην αναγνώριση και κατανόηση των συναισθημάτων μας, όχι στην άρνησή τους.
• Κλινική Προσέγγιση (Ψυχιατρική):Ενώ η συμβουλή μπορεί να είναι χρήσιμη για την ενθάρρυνση της προσωπικής ευθύνης και ανθεκτικότητας, σε ασθενείς με κατάθλιψη, άγχος ή μετατραυματικό στρες, μπορεί να είναι επιβλαβής, ενισχύοντας τη ντροπή και αποθαρρύνοντας τη ζωτικής σημασίας επεξεργασία του τραύματος [14]. Οι θεραπείες σε τέτοιες περιπτώσεις δίνουν προτεραιότητα στην επικύρωση (validation) των συναισθημάτων.

Προσεγγίζοντας την Ανθεκτικότητα από Διαφορετικές Οπτικές

Η ψυχική ανθεκτικότητα και η ευεξία εξαρτώνται από την ισορροπία ανάμεσα στην αυτοκυριαρχία και στην αυτογνωσία/έκφραση συναισθημάτων. Οι Στωικοί, η Γνωσιακή Συμπεριφορική Θεραπεία, η Θετική Ψυχολογία και η Ορθόδοξη πνευματικότητα συμφωνούν ότι η ευτυχία προκύπτει από την εσωτερική μας αντίδραση στις δυσκολίες, την προσήλωση σε αξίες και την αναζήτηση νοήματος. Ταυτόχρονα, η ψυχαναλυτική και κλινική προσέγγιση προειδοποιεί για την τοξική θετικότητα ή την καταστολή, υπογραμμίζοντας την ανάγκη συνειδητής επεξεργασίας των συναισθημάτων, ενώ λογοτεχνία και θρησκεία αναγνωρίζουν τον πόνο ως πηγή μεταμορφωτικής έκφρασης. Η πρακτική εφαρμογή αυτών των ιδεών δεν συνεπάγεται καταστολή, αλλά επίλεκτη ανδρεία: ικανότητα διαχείρισης των συναισθημάτων με ωριμότητα, εστίαση σε αποτελεσματική δράση και καλλιέργεια εσωτερικής ικανοποίησης μέσω της πιστής εκπλήρωσης του καθήκοντος και της ανακάλυψης νοήματος.

Βιβλιογραφία

1. Επίκτητος. Εγχειρίδιον. Επιμ. και μετάφραση: Γ. Ζώης. Αθήνα: Εκδόσεις Ζήτρος, 2005.
2. Μάρκος Αυρήλιος. Τὰ εἰς ἑαυτόν. Μετάφραση: Α. Πανάγος. Αθήνα: Εκδόσεις Κάκτος, 1994.
3. Αριστοτέλης. Ηθικά Νικομάχεια. Μετάφραση: Κ. Δεσποτόπουλος. Αθήνα: Εκδόσεις Πόλις, 2006.
4. Σοφοκλής. Φιλοκτήτης. Αθήνα: Οκτάβιος Παπύρος, 1991. Μετάφραση και σχόλια Ι. Ν. Κακριδή.
5. Καζαντζάκης, Νίκος. Ασκητική – Salvatores Dei. Αθήνα: Εκδόσεις Εστία, 2007.
6. Ιωσήφ ο Ησυχαστής. Έκφραση Μοναχικής Εμπειρίας. Επιμ. Μητροπολίτης Ναυπάκτου Ιερόθεος. Λειβαδιά: Εκδόσεις Ιεράς Μονής Γενεθλίου της Θεοτόκου (Πελάγιας), 2000.
7. Ιωάννης ο Χρυσόστομος. Ομιλίες. Τόμ. 1. Μετάφραση: Π. Ν. Τρεμπέλας. Αθήνα: Εκδόσεις Αποστολικής Διακονίας, 1975.
8. Freud, S. (1915). Das Unbewusste. Internationale Zeitschrift für ärztliche Psychoanalyse, 3(4), 189-203. (Ελλην. Μτφρ: Το Ασυνείδητο. Στο: Φρόιντ, Σ.Μεταψυχολογία. Αθήνα: Εκδόσεις Επικαιρότητα, 2008.)
9. Ellis, A. (1994). Reason and Emotion in Psychotherapy: A Comprehensive Method of Treating Human Disturbances. New York: Citadel Press. (Ελλην. Μτφρ: Έλλις, Ά.Λογικο-Συναισθηματική Συμπεριφορική Θεραπεία. Αθήνα: Εκδόσεις Τυπωθήτω, 2005.)
10. Beck, J. S. (2011). Cognitive Behavior Therapy: Basics and Beyond(2nd ed.). New York: Guilford Press. (Ελλην. Μτφρ: Μπεκ, Τ. Γνωστική Συμπεριφορική Θεραπεία: Βασικές Αρχές και Πέραν Αυτών. Αθήνα: Εκδόσεις Gutenberg, 2019.)
11. Seligman, M. E. P. (2011). Flourish: A Visionary New Understanding of Happiness and Well-being. New York: Free Press. (Ελλην. Μτφρ: Σέλιγκμαν, Μ.Ευημερία: Η καινοτόμος θεωρία για την ευτυχία και την ψυχική ευρωστία. Αθήνα: Εκδόσεις Κλειδάριθμος, 2012.)
12. Frankl, V. E. (1984). Man’s Search for Meaning. Boston: Beacon Press. (Ελλην. Μτφρ: Φρανκλ, Β.Ο Άνθρωπος που Αναζητά Νόημα. Αθήνα: Εκδόσεις Αποσπερίτης, 2004.)
13. Goleman, D. (1995). Emotional Intelligence: Why It Can Matter More Than IQ. New York: Bantam Books. (Ελλην. Μτφρ: Γκόλεμαν, Ν.Η Συναισθηματική Νοημοσύνη. Αθήνα: Εκδόσεις Καστανιώτη, 1999.)
14. Herman, J. L. (1992). Trauma and Recovery: The Aftermath of Violence – from Domestic Abuse to Political Terror. New York: Basic Books. (Ελλην. Μτφρ: Χέρμαν, Τ.Τραύμα και Αποκατάσταση. Αθήνα: Εκδόσεις Πατάκη, 2015.)
15. Σανιδάς Γ. Αλέξανδρος Παπαδιαμάντης: Η βιογραφία. Θεσσαλονίκη: Εκδόσεις iWrite; 2017.
16. Καβάφης ΚΠ. Τα ποιήματα (Τόμος Α’ 1897‑1918). Αθήνα: Ίκαρος; 2000.

Σημείωση: Το παρόν επιστημονικό άρθρο γράφτηκε για λόγους ενημέρωσης των ιατρών και των λοιπών επιστημόνων υγείας και δεν αποτελεί  μέσο διάγνωσης ή αντιμετώπισης ή πρόληψης ασθενειών, ούτε αποτελεί ιατρική συμβουλή για ασθενείς, από τον συγγραφέα ή τους συγγραφείς του άρθρου.

Την ευθύνη της διάγνωσης, θεραπείας και πρόληψης των ασθενειών τις έχει μόνον ο θεράπων ιατρός του κάθε ασθενούς, αφού πρώτα κάνει προσεκτικά ακριβή διάγνωση.
Γιαυτό συνιστάται η αποφυγή της αυθαίρετης εφαρμογής ιατρικών πληροφοριών από μη ιατρούς. Τα συμπληρώματα διατροφής δεν είναι φάρμακα, αλλά μπορεί να χορηγούνται συμπληρωματικά, χωρίς να παραιτούνται οι ασθενείς από  τις αποδεκτές υπό της ιατρικής επιστήμης θεραπείες ή θεραπευτικές τεχνικές και μεθόδους, που γίνονται, όταν χρειάζονται, υπό ιατρική καθοδήγηση,  παρακολούθηση και ευθύνη. Οι παρατιθέμενες διαφημίσεις εξυπηρετούν της δαπάνες συντήρησης της παρούσας ιστοσελίδας 

Το παρόν άρθρο προστατεύεται από το Νόμο 2121/1993 και 4481/2017 για την πνευματική ιδιοκτησία. Η ολική ή μερική αντιγραφή του παρόντος επιστημονικού άρθρου χωρίς τη γραπτή έγκριση του Δρ Δημητρίου Ν. Γκέλη θεωρείται κλοπή πνευματικής ιδιοκτησίας και διώκεται βάσει της νομοθεσίας.