Επιτυχία Υποψηφίου

Οι συνέπειες του χαρακτηρισμού «άχρηστος» από καθηγητή προς μαθητή

Δρ Δημήτριος Ν. Γκέλης

Ο χαρακτηρισμός ενός ανθρώπου ως «άχρηστου» συνιστά μια ακραία μορφή λεκτικής απαξίωσης, η οποία υπερβαίνει την απλή προσβολή και αγγίζει τον πυρήνα της ανθρώπινης αξίας. Η χρήση μιας τέτοιας λέξης δεν είναι ουδέτερη· αποκαλύπτει ψυχικές διεργασίες, σχέσεις εξουσίας και πολιτισμικά πρότυπα που έχουν μελετηθεί τόσο από τη διεθνή όσο και από την ελληνική επιστημονική βιβλιογραφία. Το ερώτημα «τι είδους άνθρωπος αποκαλεί κάποιον άχρηστο;» οδηγεί στη διερεύνηση μηχανισμών άμυνας, κοινωνικών ρόλων και πολιτισμικών αξιών.

Σε ψυχοδυναμικό επίπεδο, η χρήση απαξιωτικού λόγου συνδέεται συχνά με μηχανισμούς άμυνας του Εγώ, ιδιαίτερα με τον μηχανισμό της προβολής [1,2]. Ο μηχανισμός αυτός επιτρέπει στο άτομο να αποδίδει σε άλλους ανεπιθύμητες σκέψεις ή συναισθήματα που δεν αντέχει να αναγνωρίσει στον εαυτό του. Έτσι, ο χαρακτηρισμός «άχρηστος» συχνά αντανακλά εσωτερικές συγκρούσεις του ομιλητή και όχι αντικειμενικά χαρακτηριστικά του άλλου [3]. Η προβολή συνδυάζεται συχνά με την υποτίμηση και την έλλειψη αυτογνωσίας, ενισχύοντας την εύθραυστη αυτοεκτίμηση του ατόμου που προσβάλλει [4].

Κοινωνικά, η γλώσσα λειτουργεί ως φορέας ισχύος. Η θεωρία της συμβολικής βίας του Bourdieu και η ανάλυση της εξουσίας από τον Foucault δείχνουν ότι οι λεκτικές προσβολές, όπως ο χαρακτηρισμός «άχρηστος», δεν  περιγράφουν απλώς την πραγματικότητα αλλά την διαμορφώνουν, εδραιώνοντας ιεραρχίες αξίας [5,6]. Οι ελληνικές κοινωνικές επιστήμες επισημαίνουν ότι τέτοιες ετικέτες αποκλείουν και στιγματίζουν, ιδιαίτερα σε περιβάλλοντα όπου η αξία του ατόμου συνδέεται με την παραγωγικότητα και την επιτυχία [7,8]. Η έλλειψη ενσυναίσθησης διευκολύνει τη λεκτική απαξίωση, μετατρέποντας τον άλλο σε «αντικείμενο αξιολόγησης» και όχι σε πρόσωπο με βιώματα [9].

Η ελληνική και διεθνής βιβλιογραφία συμφωνεί ότι η απαξίωση έχει σοβαρές συνέπειες στις διαπροσωπικές σχέσεις και στην ψυχική υγεία, ειδικά όταν ο αποδέκτης είναι ανήλικος και ευάλωτος [2,4,7,10]. Η κατανόηση ότι ο χαρακτηρισμός αντικατοπτρίζει κυρίως τις ανασφάλειες του ομιλητή μειώνει την εσωτερίκευση του αρνητικού μηνύματος και προστατεύει την αυτοεκτίμηση [3,5].

Οι συνέπειες του χαρακτηρισμού «άχρηστος» από καθηγητή προς μαθητή

Όταν ο χαρακτηρισμός «άχρηστος» προέρχεται από καθηγητή, οι επιπτώσεις για τον μαθητή είναι πολυδιάστατες. Η σχέση μαθητή-εκπαιδευτικού βασίζεται σε εμπιστοσύνη και σεβασμό. Επομένως, η λεκτική επιθετικότητα από έναν φορέα εξουσίας μπορεί να οδηγήσει σε ψυχολογικό τραυματισμό, άγχος, ντροπή και χαμηλή αυτοεκτίμηση [10,11]. Ο μαθητής μπορεί να υιοθετήσει τον χαρακτηρισμό ως στοιχείο της ταυτότητάς του, οδηγούμενος σε αυτοεκπληρούμενη προφητεία, μειώνοντας την προσπάθεια και την ακαδημαϊκή του απόδοση [11].

Ο όρος «αυτοεκπληρούμενη προφητεία» (self-fulfilling prophecy) περιγράφει μια κατάσταση όπου μια πρόβλεψη ή προσδοκία για κάποιον επηρεάζει τη συμπεριφορά μας με τρόπο που κάνει την πρόβλεψη να γίνει πραγματικότητα. Με άλλα λόγια, όταν πιστεύουμε ή λέμε ότι κάτι θα συμβεί, η στάση μας και οι ενέργειές μας συμβάλλουν ώστε να συμβεί όντως.

Παράδειγμα σε εκπαιδευτικό πλαίσιο:

• Ένας καθηγητής λέει σε έναν μαθητή ότι είναι «άχρηστος» ή «δεν θα τα καταφέρει».
• Ο μαθητής αρχίζει να πιστεύει ότι είναι πραγματικά ανεπαρκής.
• Η πίστη αυτή μειώνει την προσπάθειά του, την εμπιστοσύνη στον εαυτό του και την ενεργή συμμετοχή του στο μάθημα.
• Στο τέλος, η σχολική του επίδοση μπορεί όντως να υπολείπεται, επιβεβαιώνοντας τη λέξη του καθηγητή.

Έτσι, η προκατάληψη ή η αρνητική προσδοκία του εκπαιδευτικού οδηγεί τον μαθητή να συμπεριφερθεί με τρόπο που εκπληρώνει την ίδια την προσδοκία [13].

Η ψυχολογική στήριξη είναι θεμελιώδης. Ο μαθητής πρέπει να συνειδητοποιήσει ότι η συμπεριφορά του καθηγητή αντικατοπτρίζει προσωπικές του ανασφάλειες και μηχανισμούς άμυνας όπως η προβολή [1,2]. Στην ψυχολογία, ο όρος προβολή ορίζεται ως ένας μηχανισμός άμυνας του Εγώ, κατά τον οποίο ένα άτομο αποδίδει σε άλλους συναισθήματα, επιθυμίες ή χαρακτηριστικά που δεν μπορεί ή δεν θέλει να αναγνωρίσει στον εαυτό του[2].

Με απλά λόγια, το άτομο «βλέπει» στους άλλους αυτά που του προκαλούν άγχος ή δυσφορία μέσα του, αντί να τα αντιμετωπίσει εσωτερικά.Η αναγνώριση αυτή μειώνει την εσωτερίκευση του χαρακτηρισμού και προστατεύει την ψυχική ανθεκτικότητα [3,5]. Παράλληλα, η στρατηγική επικοινωνίας με ήρεμη, σαφή και μη επιθετική διατύπωση των συναισθημάτων («εγώ αισθάνομαι…» αντί για «εσύ με αδικείς») προάγει τον διάλογο και μειώνει την πιθανότητα κλιμάκωσης [12].

Η χρησιμοποίηση απαξιωτικών χαρακτηρισμών προς έναν μαθητή ή μαθήτρια  χαρακτηρίζεται ως σχολικός εκφοβισμός “bullying” και πρέπει έγκαιρα να αναφέρει ο μαθητής αυτό το γεγονός στους γονείς του. Σε περιπτώσεις που η επικοινωνία δεν είναι ασφαλής, η αναζήτηση μεσολάβησης από σχολικό ψυχολόγο ή άλλο αρμόδιο πρόσωπο είναι αποτελεσματική [7].

Η κοινωνική στήριξη από οικογένεια, φίλους και συνομηλίκους μειώνει την απομόνωση και ενισχύει την αυτοεκτίμηση [8]. Επιπλέον, η τεκμηριωμένη καταγραφή περιστατικών μπορεί να υποστηρίξει τον μαθητή και να επιτρέψει παρέμβαση της σχολικής διοίκησης [9]. Τεχνικές συναισθηματικής αυτορύθμισης, όπως βαθιά αναπνοή, χαλάρωση και αυτοσυζήτηση με θετικό περιεχόμενο, βοηθούν στην αντιμετώπιση του άγχους και της ντροπής [10]. Τέλος, η εκπαίδευση σε δεξιότητες επίλυσης συγκρούσεων και κοινωνικές δεξιότητες ενισχύει την αυτονομία και την υπευθυνότητα του μαθητή [11].

Συμπερασματικά, η κατανόηση του λόγου «άχρηστος» και των ψυχοκοινωνικών μηχανισμών πίσω από αυτόν, μαζί με στρατηγικές ψυχολογικής στήριξης, επικοινωνίας, κοινωνικής στήριξης και ανάπτυξης δεξιοτήτων, προσφέρουν στο μαθητή τα εργαλεία να προστατευτεί και να αντιμετωπίσει εποικοδομητικά τον εκπαιδευτικό-θύτη.

Βιβλιογραφία (Vancouver style)

1. Freud S. The Ego and the Mechanisms of Defence. London: Hogarth Press; 1936.
2. Freud A. Το Εγώ και οι μηχανισμοί άμυνας. Αθήνα: Καστανιώτης; 1994.
3. Γεωργιάδης Ι. Εισαγωγή στην ψυχαναλυτική θεωρία. Αθήνα: Πεδίο; 2010.
4. Kernberg OF. Borderline Conditions and Pathological Narcissism. New York: Jason Aronson; 1975.
5. Foucault M. Discipline and Punish: The Birth of the Prison. New York: Pantheon Books; 1977.
6. Bourdieu P. Η ανδρική κυριαρχία. Αθήνα: Πατάκης; 2007.
7. Ανδρουτσοπούλου Α, Κατάκη Χ. Με γόμα και καθρέφτη. Αθήνα: Ελληνικά Γράμματα; 2003.
8. Bandura A. Social Learning Theory. Englewood Cliffs (NJ): Prentice Hall; 1977.
9. Olweus D. Bullying at School: What We Know and What We Can Do. Oxford: Blackwell; 1993.
10. Goleman D. Emotional Intelligence. New York: Bantam Books; 1995.
11. Johnson DW, Johnson RT. Joining Together: Group Theory and Group Skills. Boston: Allyn & Bacon; 2013.
12. Rosenberg M. Nonviolent Communication: A Language of Life. Encinitas (CA): PuddleDancer Press; 2003.

 

Σημείωση: Το παρόν επιστημονικό άρθρο γράφτηκε για λόγους ενημέρωσης των ιατρών και των λοιπών επιστημόνων υγείας και δεν αποτελεί  μέσο διάγνωσης ή αντιμετώπισης ή πρόληψης ασθενειών, ούτε αποτελεί ιατρική συμβουλή για ασθενείς, από τον συγγραφέα ή τους συγγραφείς του άρθρου.

Την ευθύνη της διάγνωσης, θεραπείας και πρόληψης των ασθενειών τις έχει μόνον ο θεράπων ιατρός του κάθε ασθενούς, αφού πρώτα κάνει προσεκτικά ακριβή διάγνωση.
Γιαυτό συνιστάται η αποφυγή της αυθαίρετης εφαρμογής ιατρικών πληροφοριών από μη ιατρούς. Τα συμπληρώματα διατροφής δεν είναι φάρμακα, αλλά μπορεί να χορηγούνται συμπληρωματικά, χωρίς να παραιτούνται οι ασθενείς από  τις αποδεκτές υπό της ιατρικής επιστήμης θεραπείες ή θεραπευτικές τεχνικές και μεθόδους, που γίνονται, όταν χρειάζονται, υπό ιατρική καθοδήγηση,  παρακολούθηση και ευθύνη. Οι παρατιθέμενες διαφημίσεις εξυπηρετούν της δαπάνες συντήρησης της παρούσας ιστοσελίδας 

Το παρόν άρθρο προστατεύεται από το Νόμο 2121/1993 και 4481/2017 για την πνευματική ιδιοκτησία. Η ολική ή μερική αντιγραφή του παρόντος επιστημονικού άρθρου χωρίς τη γραπτή έγκριση του Δρ Δημητρίου Ν. Γκέλη θεωρείται κλοπή πνευματικής ιδιοκτησίας και διώκεται βάσει της νομοθεσίας.