Επιτυχία Υποψηφίου

Γιατί η ελπίδα μερικές φορές οδηγεί σε πόνο;

Δρ Δημήτριος Ν. Γκέλης

Η ελπίδα και ο πόνος: Μια διεπιστημονική προσέγγιση μεταξύ ψυχολογίας, φιλοσοφίας, θεολογίας και λογοτεχνίας

Η ελπίδα αποτελεί μία από τις πιο βαθιές και σύνθετες εμπειρίες της ανθρώπινης ύπαρξης. Συχνά περιγράφεται ως δύναμη που κινητοποιεί, ενθαρρύνει και στηρίζει τον άνθρωπο απέναντι στις δυσκολίες της ζωής. Χωρίς ελπίδα, η δράση αδρανοποιείται και το μέλλον χάνει το νόημά του. Ωστόσο, η ίδια αυτή δύναμη μπορεί, υπό ορισμένες προϋποθέσεις, να μετατραπεί σε πηγή οδύνης. Η ιστορία της σκέψης –από τη σύγχρονη ψυχολογία έως την αρχαία φιλοσοφία, από τη χριστιανική θεολογία έως τη λογοτεχνία– αποκαλύπτει τη διττή φύση της: η ελπίδα μπορεί να θεραπεύει, αλλά μπορεί και να πληγώνει.

Στο πεδίο της ψυχολογίας, η ελπίδα νοείται ως γνωστικός και συναισθηματικός μηχανισμός που συνδέεται με στόχους, κίνητρα και στρατηγικές αντιμετώπισης. Η ελπίδα λειτουργεί σαν «καύσιμο»:Δίνει στόχους, ενισχύει την ανθεκτικότητα και βοηθά να αντέχουμε αποτυχίες. Όταν πιστεύεις ότι υπάρχει πιθανότητα βελτίωσης, κινητοποιείσαι να δράσεις.

Έρευνες δείχνουν ότι ενισχύει την προσαρμοστικότητα και την ψυχική ανθεκτικότητα, βοηθώντας το άτομο να διαχειρίζεται το άγχος και τις αντιξοότητες [1]. Παράλληλα, η αισιοδοξία και η ελπίδα σχετίζονται με χαμηλότερα επίπεδα κατάθλιψης και αποτελεσματικότερους τρόπους αντιμετώπισης δυσκολιών [2]. Ωστόσο, η ίδια αυτή επένδυση στο μέλλον εμπεριέχει έναν κίνδυνο: όταν οι προσδοκίες διαψεύδονται, η απογοήτευση γίνεται εντονότερη.

Όσο μεγαλύτερη η συναισθηματική προσκόλληση σε ένα αποτέλεσμα, τόσο βαθύτερος ο πόνος της ματαίωσης. Επιπλέον, η ελπίδα μπορεί να παρατείνει την παραμονή σε επίπονες καταστάσεις, όπως στην περίπτωση ασθενών που συνεχίζουν εξαντλητικές θεραπείες με την προσδοκία μιας αβέβαιης ίασης, αυξάνοντας έτσι τη σωματική και ψυχική επιβάρυνση [3]. Έτσι, η ελπίδα χωρίς ρεαλισμό μπορεί να μετατραπεί σε παράγοντα δυσφορίας.

Το ίδιο ζήτημα απασχόλησε έντονα και τη φιλοσοφία. Για τον Αριστοτέλη η ελπίδα συνδέεται με την προσδοκία του καλού που μπορεί να επιτευχθεί με πράξη και αρετή.
Ο Φρίντριχ Νίτσε την έβλεπε πιο κριτικά, ως κάτι που καμιά φορά παρατείνει την αναμονή του πόνου. Στον μύθο της Πανδώρα, η ελπίδα μένει τελευταία στο πιθάρι — σαν το ύστατο στήριγμα του ανθρώπου όταν όλα τα άλλα έχουν χαθεί.

Ο Arthur Schopenhauer θεώρησε ότι η επιθυμία και η ελπίδα αποτελούν πηγές ανθρώπινου πόνου, επειδή η πραγματικότητα σπάνια ανταποκρίνεται στις απαιτήσεις της βούλησης [4]. Παρόμοιες ανησυχίες διατυπώνονται ήδη στην αρχαία ελληνική σκέψη. Ο Πλάτων συνέδεσε τη δυστυχία με την άγνοια και τις ψευδαισθήσεις σχετικά με το αγαθό [5], ο Επίκουρος πρότεινε τη μετριοπάθεια και τον περιορισμό των επιθυμιών ως δρόμο προς την αταραξία [6], ενώ ο Σενέκας υποστήριξε ότι η προσκόλληση σε εξωτερικά αγαθά καθιστά τον άνθρωπο ευάλωτο στη θλίψη και ότι μόνο η εσωτερική αρετή προσφέρει σταθερότητα [7]. Κοινό στοιχείο όλων αυτών είναι η παραδοχή ότι η ελπίδα που εξαρτάται από αβέβαια εξωτερικά γεγονότα οδηγεί αναπόφευκτα σε πόνο.

Αντίθετα, στη χριστιανική πνευματικότητα η ελπίδα λαμβάνει διαφορετικό νόημα. Στην Αγία Γραφή, η ελπίδα δεν ταυτίζεται με την απλή αισιοδοξία, ούτε με την προσδοκία επίγειας επιτυχίας, αλλά συνδέεται άρρηκτα με την πίστη και την υπομονή. Θεωρείται αρετή που στηρίζει τον άνθρωπο μέσα στις δοκιμασίες και του επιτρέπει να αντέχει τον πόνο χωρίς να καταρρέει [8]. Η ελπίδα εδώ δεν εξαρτάται από το «αν θα πετύχει κάτι», αλλά από την εμπιστοσύνη στον Θεό.

Η σχέση αυτή αποτυπώνεται παραδειγματικά στον λόγο του αποστόλου Παύλου στην προς Εβραίους Επιστολή: «ἔστιν δὲ πίστις ἐλπιζομένων ὑπόστασις, πραγμάτων ἔλεγχος οὐ βλεπομένων» (11:1). Η πίστη παρουσιάζεται ως «ὑπόσταση» των ελπιζομένων, δηλαδή ως θεμέλιο που καθιστά την ελπίδα υπαρξιακά σταθερή. Δεν πρόκειται για αβέβαιη προσδοκία, αλλά για εσωτερική βεβαιότητα που δεν εξαρτάται από τις μεταβολές της πραγματικότητας. Έτσι, η ελπίδα μεταμορφώνεται: Από εύθραυστη επιθυμία γίνεται σταθερή εμπιστοσύνη.

Την ίδια διάκριση αναπτύσσει και η πατερική παράδοση. Ο Ιωάννης της Κλίμακος επισημαίνει ότι η ψυχική ταραχή προκύπτει όταν η ελπίδα στηρίζεται αποκλειστικά στα επίγεια, ενώ η ελπίδα που κατευθύνεται προς τον Θεό γεννά ειρήνη και ελευθερία [9]. Με άλλα λόγια, δεν είναι η ελπίδα καθαυτή που προκαλεί τον πόνο, αλλά το αντικείμενό της. Όταν προσκολλάται στο φθαρτό, πληγώνει· όταν ριζώνει στο αιώνιο, ενδυναμώνει.

Η λογοτεχνία αποτυπώνει βιωματικά αυτή τη δραματική ένταση. Η ελπίδα είναι ένα μικρό φως που δεν σβήνει στο σκοτάδι. Δεν διώχνει πάντα τη νύχτα, αλλά σου δείχνει πού να πατήσεις για να συνεχίσεις. Είναι η φωνή μέσα σου που ψιθυρίζει «μην τα παρατάς».

Στις τραγωδίες του Ευριπίδη και του Σοφοκλή, οι ήρωες οδηγούνται συχνά στην καταστροφή εξαιτίας ελπίδων που διαψεύδονται από τη μοίρα [10]. Στη νεότερη ποίηση, ο Κωνσταντίνος Καβάφης αποδίδει την ελπίδα ως λεπτή ισορροπία ανάμεσα στην προσμονή και την πίκρα, αναδεικνύοντας την υπαρξιακή της αμφισημία [11]. Η τέχνη, επομένως, επιβεβαιώνει συναισθηματικά αυτό που η φιλοσοφία και η θεολογία διατυπώνουν εννοιολογικά.

Συμπερασματικά, η ελπίδα δεν είναι, ούτε απλώς ευεργετική, ούτε αναγκαστικά επώδυνη. Είναι μια δύναμη διττή. Όταν περιορίζεται στην επιθυμία για συγκεκριμένα αποτελέσματα, γίνεται εύθραυστη και εκτίθεται στη ματαίωση. Όταν όμως θεμελιώνεται στην πίστη και στην εμπιστοσύνη προς το υπερβατικό, μετατρέπεται σε πηγή ανθεκτικότητας και νοήματος ακόμη και μέσα στον πόνο. Η πρόκληση για τον άνθρωπο δεν είναι να εγκαταλείψει την ελπίδα, αλλά να την προσανατολίσει σωστά. Μόνο τότε η ελπίδα παύει να είναι ψευδαίσθηση και γίνεται αληθινή δύναμη ζωής.

Βιβλιογραφική Τεκμηρίωση

1. Snyder CR, editor. Handbook of Hope: Theory, Measures, and Applications. San Diego: Academic Press; 2000.
2. MacLeod AK, Salaminiou E. Individual differences in optimism and depression: The role of hope and coping. Pers Individ Dif. 2001;31(7):1107–1115.
3. Folkman S, Moskowitz JT. Positive affect and the other side of coping. Am Psychol. 2000;55(6):647–654.
4. Schopenhauer A. The World as Will and Representation. New York: Dover Publications; 1969.
5. Πλάτων. Πολιτεία. Μετ. Γ. Σαραντάρης. Αθήνα: Γνώση; 1989.
6. Επίκουρος. Επιστολή προς Μενοικέα. Αθήνα: Δελφίνι; 2002.
7. Σενέκας. Επιστολές προς Λουκίλιο. Μετ. Κ. Σιμόπουλος. Αθήνα: Κάκτος; 1997.
8. Αγία Γραφή. Παλαιά και Καινή Διαθήκη. Θεσσαλονίκη: Ορθόδοξο Βιβλικό Ινστιτούτο; 2010.
9. Ιωάννης της Κλίμακος. Κλίμαξ Θεία. Αθήνα: Ιερά Μονή Σταυρονικήτα; 2005.
10. Ευριπίδης. Μήδεια. Μετ. Ι. Πολίτης. Αθήνα: Εστία; 1994. Σοφοκλής. Τραγωδίες. Αθήνα: Εστία; 1998.
11. Καβάφης Κ. Ποιήματα. Αθήνα: Ίκαρος; 1985.

 

Σημείωση: Το παρόν επιστημονικό άρθρο γράφτηκε για λόγους ενημέρωσης των ιατρών και των λοιπών επιστημόνων υγείας και δεν αποτελεί  μέσο διάγνωσης ή αντιμετώπισης ή πρόληψης ασθενειών, ούτε αποτελεί ιατρική συμβουλή για ασθενείς, από τον συγγραφέα ή τους συγγραφείς του άρθρου.

Την ευθύνη της διάγνωσης, θεραπείας και πρόληψης των ασθενειών τις έχει μόνον ο θεράπων ιατρός του κάθε ασθενούς, αφού πρώτα κάνει προσεκτικά ακριβή διάγνωση.
Γιαυτό συνιστάται η αποφυγή της αυθαίρετης εφαρμογής ιατρικών πληροφοριών από μη ιατρούς. Τα συμπληρώματα διατροφής δεν είναι φάρμακα, αλλά μπορεί να χορηγούνται συμπληρωματικά, χωρίς να παραιτούνται οι ασθενείς από  τις αποδεκτές υπό της ιατρικής επιστήμης θεραπείες ή θεραπευτικές τεχνικές και μεθόδους, που γίνονται, όταν χρειάζονται, υπό ιατρική καθοδήγηση,  παρακολούθηση και ευθύνη. Οι παρατιθέμενες διαφημίσεις εξυπηρετούν της δαπάνες συντήρησης της παρούσας ιστοσελίδας 

Το παρόν άρθρο προστατεύεται από το Νόμο 2121/1993 και 4481/2017 για την πνευματική ιδιοκτησία. Η ολική ή μερική αντιγραφή του παρόντος επιστημονικού άρθρου χωρίς τη γραπτή έγκριση του Δρ Δημητρίου Ν. Γκέλη θεωρείται κλοπή πνευματικής ιδιοκτησίας και διώκεται βάσει της νομοθεσίας.