Οι πιο δυνατοί άνθρωποι δεν είναι αυτοί που δεν αποτυγχάνουν ποτέ, αλλά αυτοί που σηκώνονται ξανά και ξανά, ανεξάρτητα από το αν οι πιθανότητες είναι εναντίον τους
Η δύναμη της επανόδου: Ανθεκτικότητα, επιμονή και υπομονή στην ελληνική σκέψη
Η ρήση «Οι πιο δυνατοί άνθρωποι δεν είναι αυτοί που δεν αποτυγχάνουν ποτέ, αλλά αυτοί που σηκώνονται ξανά και ξανά, ανεξάρτητα από το αν οι πιθανότητες είναι εναντίον τους» , που αποδίδεται στον Αρχιεπίσκοπο Χριστόδουλο (1939–2008) συμπυκνώνει ένα διαχρονικό ερώτημα: Από πού αντλεί ο άνθρωπος τη δύναμη να αντιμετωπίζει την αποτυχία, την απώλεια και τις αντιξοότητες και να συνεχίζει την πορεία του; . Το μήνυμα, ωστόσο, της ανθεκτικότητας και της επιμονής απέναντι στις αντιξοότητες είναι οικουμενικό και έχει βαθιές ρίζες στην αρχαία ελληνική φιλοσοφία, στη νεότερη ελληνική σκέψη, αλλά και στις πνευματικές παραδόσεις άλλων λαών.
Η ελληνική σκέψη δεν έδωσε μία μόνο απάντηση στο ερώτημα της ανθρώπινης αντοχής. Από τον Σωκράτη και τον Πλάτωνα έως τον Αριστοτέλη και τους Στωικούς, η αντοχή συνδέθηκε με τη γνώση, τη φρόνηση, την αρετή και την εσωτερική ελευθερία. Στη νεότερη ελληνική σκέψη συνδέθηκε με την ηθική ελευθερία, την πνευματική ωριμότητα, την αξιοπρέπεια και τη θέληση, ενώ στην Ορθόδοξη χριστιανική παράδοση απέκτησε επιπλέον τη διάσταση της πίστης, της ελπίδας και της αγάπης.
Η ανθεκτικότητα στην αρχαία ελληνική σκέψη
Ο Σωκράτης: Η αντοχή ως συνέπεια προς τις αρχές
Η αφετηρία μπορεί να τοποθετηθεί στον Σωκράτη, επειδή η ίδια η ζωή του αποτέλεσε παράδειγμα έμπρακτης αντοχής. Στο Συμπόσιον του Πλάτωνα, ο Αλκιβιάδης περιγράφει την εξαιρετική αντοχή του Σωκράτη στις κακουχίες και αναφέρει ότι μπορούσε να υπομένει τις δυσκολίες περισσότερο από τους άλλους [1]. Η αντοχή του, όμως, δεν ήταν μόνο σωματική. Κατά τη δίκη του, το 399 π.Χ., παρέμεινε πιστός στις αρχές του και δεν εγκατέλειψε τις πεποιθήσεις του προκειμένου να αποφύγει την καταδίκη [2].
Η σωκρατική αντοχή συνδέεται επομένως με τη συνέπεια ανάμεσα στη σκέψη και στην πράξη. Η ανδρεία δεν είναι απλώς τόλμη απέναντι στον κίνδυνο, αλλά συνδέεται με τη γνώση του αγαθού και την ορθή κρίση. Η πραγματική δύναμη προϋποθέτει, επομένως, να γνωρίζει κανείς για ποιο πράγμα αξίζει να αγωνιστεί.
Ο Πλάτων: Από την απλή αντοχή στη φρόνιμη καρτερία
Ο Πλάτων προχωρεί ένα βήμα περισσότερο. Στον διάλογο Λάχης, η ανδρεία συνδέεται αρχικά με την «καρτερία τῆς ψυχῆς», δηλαδή με την ικανότητα του ανθρώπου να παραμένει σταθερός απέναντι στις δυσκολίες [3].
Ωστόσο, ο Σωκράτης επισημαίνει ότι δεν είναι κάθε μορφή αντοχής αξιέπαινη. Η καρτερία χωρίς φρόνηση μπορεί να οδηγήσει σε λανθασμένη ή ακόμη και καταστροφική συμπεριφορά. Για τον λόγο αυτό αναδεικνύεται η έννοια της «φρονίμου καρτερίας» [3]. Η πραγματική ανδρεία δεν είναι τυφλή επιμονή, αλλά συνετή αντοχή: Η ικανότητα να επιμένει κανείς, όταν γνωρίζει γιατί και προς ποια κατεύθυνση πρέπει να επιμείνει.
Ο Αριστοτέλης: Καρτερία και εγκράτεια ως ηθικές αρετές
Ο Αριστοτέλης εντάσσει την καρτερία και την εγκράτεια στο ευρύτερο σύστημα των ηθικών αρετών. Στα Ηθικά Νικομάχεια αντιπαραθέτει την εγκράτεια προς την ακρασία και την καρτερία προς τη μαλακότητα [4].
Ο εγκρατής άνθρωπος παραμένει σταθερός στη λογική κρίση του, ενώ ο ακρατής παρασύρεται από τις επιθυμίες του. Αντίστοιχα, ο καρτερικός άνθρωπος μπορεί να αντιμετωπίζει τις λύπες και τις δυσκολίες χωρίς να εγκαταλείπει την ορθή του κρίση [4].
Η καρτερία, επομένως, δεν είναι παθητική υπομονή. Είναι ενεργητική σταθερότητα της βούλησης. Ο άνθρωπος μπορεί να αισθάνεται φόβο, πόνο ή δυσφορία, αλλά δεν επιτρέπει στα συναισθήματα αυτά να καταργήσουν την ορθή του κρίση.
Οι Στωικοί: Η εσωτερική ελευθερία
Με τη Στωική φιλοσοφία η έννοια της ανθεκτικότητας αποκτά ακόμη πιο πρακτικό χαρακτήρα. Ο Επίκτητος διακρίνει όσα εξαρτώνται από εμάς από εκείνα που δεν εξαρτώνται από εμάς και θεωρεί ότι η εσωτερική ελευθερία του ανθρώπου στηρίζεται κυρίως στον έλεγχο της κρίσης, της προαίρεσης και της στάσης του απέναντι στα γεγονότα [5].
Η φιλοσοφία γίνεται έτσι «τέχνη του βίου». Δεν έχει ως στόχο να εξαλείψει τις δυσκολίες, αλλά να διδάξει τον άνθρωπο πώς να τις αντιμετωπίζει χωρίς να χάνει την εσωτερική του ελευθερία [5].
Ο Μάρκος Αυρήλιος ακολούθησε στην πράξη αυτή τη στωική άσκηση. Στο βιβλίο του “Εις εαυτόν” αναδεικνύεται επανειλημμένα η ανάγκη να διατηρεί ο άνθρωπος τον έλεγχο της εσωτερικής του στάσης ακόμη και όταν δεν μπορεί να ελέγξει τις εξωτερικές συνθήκες [6].
Έτσι, στην αρχαία ελληνική σκέψη διαμορφώνεται σταδιακά μια ολοκληρωμένη αντίληψη της ανθεκτικότητας: Ο Σωκράτης αναδεικνύει τη συνέπεια προς τις αρχές, ο Πλάτων τη φρόνιμη καρτερία, ο Αριστοτέλης την ηθική σταθερότητα και οι Στωικοί την εσωτερική ελευθερία.
Η ανθεκτικότητα στη νεότερη ελληνική σκέψη
Διονύσιος Σολωμός: Η ηθική ελευθερία
Στους Ελεύθερους Πολιορκημένους του Διονυσίου Σολωμού, η ανθεκτικότητα αποκτά ιστορική και εθνική διάσταση. Οι Μεσολογγίτες είναι το χαρακτηριστικό παράδειγμα ανθρώπων που παραμένουν εσωτερικά ελεύθεροι ενώ βρίσκονται εξωτερικά πολιορκημένοι [7].
Η πραγματική ελευθερία δεν εξαρτάται πλέον από την απουσία περιορισμών. Βρίσκεται στην ικανότητα του ανθρώπου να διατηρεί την ηθική του αυτονομία ακόμη και όταν οι εξωτερικές συνθήκες επιχειρούν να την καταλύσουν.
Η ανθεκτικότητα μετατρέπεται έτσι σε ηθική ελευθερία: Ο άνθρωπος μπορεί να στερείται σχεδόν τα πάντα και παρ’ όλα αυτά να διατηρεί την ελευθερία της συνείδησής του.
Αλέξανδρος Παπαδιαμάντης: Η υπομονή ως πνευματική ωριμότητα
Στον Παπαδιαμάντη η αντοχή αποκτά βαθύτερα χριστιανικό και ασκητικό χαρακτήρα. Οι άνθρωποι που αντιμετωπίζουν τη φτώχεια, τη στέρηση και τις δυσκολίες με ταπεινοφροσύνη, αξιοπρέπεια και συγχωρητικότητα αποτελούν συχνά πρότυπα ηθικής στάσης [8].
Η δική του ζωή και το έργο του συνδέονται στενά με μια αντίληψη σύμφωνα με την οποία η υλική στέρηση δεν αποτελεί αναγκαστικά πνευματική αποτυχία. Η απλότητα μπορεί να λειτουργήσει ως απομάκρυνση από τη ματαιότητα και ως δρόμος εσωτερικής καλλιέργειας [8].
Έτσι, η υπομονή δεν είναι απλώς ικανότητα αντοχής στη δυσκολία. Γίνεται τρόπος πνευματικής ωρίμανσης.
Κ. Π. Καβάφης: Αξιοπρέπεια, όταν η ζωή δεν γίνεται όπως τη θέλουμε
Στο ποίημα «Όσο μπορείς», ο Καβάφης ξεκινά από μια ρεαλιστική διαπίστωση: Ο άνθρωπος δεν έχει πάντοτε τη δυνατότητα να διαμορφώσει τη ζωή του όπως ακριβώς επιθυμεί [9].
Το σημαντικό, επομένως, δεν είναι να πιστεύουμε ότι μπορούμε να ελέγξουμε τα πάντα. Είναι να προστατεύουμε, στο μέτρο του δυνατού, την προσωπική μας αξιοπρέπεια και αυθεντικότητα.
Η καβαφική ανθεκτικότητα δεν είναι θριαμβευτική. Δεν υπόσχεται ότι η θέληση θα νικήσει πάντοτε τις περιστάσεις. Υποστηρίζει όμως ότι ακόμη και όταν ο εξωτερικός κόσμος περιορίζει τις επιλογές μας, παραμένει ένας εσωτερικός χώρος ελευθερίας: Ο τρόπος με τον οποίο επιλέγουμε να ζούμε [9].
Σαράντος Καργάκος: Η αποτυχία ως αναστολή της νίκης
Στον Σαράντο Καργάκο η ανθεκτικότητα αποκτά έναν ιδιαίτερα δυναμικό χαρακτήρα. Η αποτυχία δεν αντιμετωπίζεται ως τελικό αποτέλεσμα, αλλά ως προσωρινή διακοπή της προσπάθειας. Η χαρακτηριστική φράση του «Μια αποτυχία δεν είναι πάντοτε ήττα, είναι αναστολή της νίκης» αποδίδει με ακρίβεια αυτή την αντίληψη[10].
Η πτώση, επομένως, δεν αποτελεί τελεσίδικη καταδίκη. Μπορεί να αποτελέσει αφετηρία για νέα προσπάθεια. Στην ίδια λογική εντάσσεται η διάκριση ανάμεσα στον πόθο και στη θέληση. Ο πόθος εκφράζει την επιθυμία, ενώ η θέληση μετατρέπει την επιθυμία σε πράξη. Η ανθεκτικότητα, επομένως, χρειάζεται ενεργό βούληση και όχι απλή επιθυμία [10].
Η Ορθόδοξη χριστιανική διάσταση της υπομονής
Η Ορθόδοξη παράδοση προσθέτει στην παραπάνω πορεία μια διαφορετική διάσταση. Η υπομονή δεν θεωρείται απλώς ψυχολογική ικανότητα ή ηθική αρετή. Συνδέεται άμεσα με την πίστη, την ελπίδα και την αγάπη.
Στην Ορθόδοξη πνευματικότητα, η υπομονή δεν σημαίνει παθητική παραίτηση. Είναι ενεργητική εμπιστοσύνη στον Θεό μέσα στη δοκιμασία. Ο άνθρωπος συνεχίζει να αγωνίζεται, αλλά δεν θεωρεί ότι όλα εξαρτώνται αποκλειστικά από τις δικές του δυνάμεις.
Εδώ η σκέψη του Αποστόλου Παύλου αποκτά ιδιαίτερη σημασία. Στην Α΄ προς Κορινθίους επιστολή γράφει: «νυνὶ δὲ μένει πίστις, ἐλπίς, ἀγάπη, τὰ τρία ταῦτα· μείζων δὲ τούτων ἡ ἀγάπη» (Α΄ Κορ. 13:13) [«Και τώρα μένουν τρία πράγματα: η πίστη, η ελπίδα και η αγάπη· όμως η μεγαλύτερη από αυτά είναι η αγάπη.»] [11]. Η πίστη προσφέρει στον άνθρωπο εσωτερικό προσανατολισμό όταν η έκβαση μιας δοκιμασίας παραμένει άγνωστη. Η ελπίδα του επιτρέπει να μην αντιμετωπίζει την παρούσα δυσκολία ως οριστικό τέλος. Και η αγάπη, που ο Παύλος θεωρεί μεγαλύτερη από τις δύο άλλες αρετές, υπερβαίνει τα όρια του ατομικού αγώνα και στρέφει τον άνθρωπο προς τον συνάνθρωπο.
Ιδιαίτερα χαρακτηριστικό είναι και το «πάντα στέγει, πάντα πιστεύει, πάντα ἐλπίζει, πάντα ὑπομένει» (Α΄ Κορ. 13:7) [«Η αγάπη πάντοτε σκεπάζει και προστατεύει, πάντοτε εμπιστεύεται, πάντοτε ελπίζει και πάντοτε υπομένει.»] [11]. Η φράση αυτή συνδέει την αγάπη με την πίστη, την ελπίδα και την υπομονή. Η αγάπη δεν είναι απλώς ένα συναίσθημα. Είναι μια δύναμη που επιτρέπει στον άνθρωπο να παραμένει όρθιος, να πιστεύει, να ελπίζει και να υπομένει μέσα στη δοκιμασία.
Με αυτή την έννοια, η αποτυχία δεν χρειάζεται να σημαίνει το τέλος της προσπάθειας. Ο άνθρωπος μπορεί να αποτύχει, να απογοητευθεί ή να βρεθεί αντιμέτωπος με καταστάσεις που φαίνονται ανυπέρβλητες και, παρ’ όλα αυτά, να συνεχίσει. Η δυνατότητα να σηκωθεί ξανά, να διατηρήσει την πίστη του, να προσδοκά ένα καλύτερο αύριο και να συνεχίσει με αγάπη και υπομονή αποτελεί μια από τις βαθύτερες μορφές ανθρώπινης ανθεκτικότητας.
Έτσι, η αποτυχία μπορεί να ιδωθεί όχι μόνο ως απώλεια, αλλά και ως δοκιμασία που προσφέρει την ευκαιρία για ωρίμανση. Η πίστη βοηθά τον άνθρωπο να μην εγκλωβίζεται στην απογοήτευση, η ελπίδα να συνεχίζει την πορεία του και η αγάπη να διατηρεί την ανθρωπιά του ακόμη και μέσα στις δυσκολότερες συνθήκες.
Από την αντοχή στην επάνοδο
Η χρονολογική πορεία της ελληνικής σκέψης αποκαλύπτει μια βαθμιαία διεύρυνση της έννοιας της ανθεκτικότητας.
Ο Σωκράτης μας δείχνει ότι η δύναμη αρχίζει από την πίστη στις αρχές μας [1,2]. Ο Πλάτων προσθέτει ότι η αντοχή πρέπει να είναι φρόνιμη και όχι τυφλή [3]. Ο Αριστοτέλης τη μετατρέπει σε ηθική σταθερότητα και εγκράτεια [4]. Οι Στωικοί την εσωτερικεύουν και τη συνδέουν με την προαίρεση και την εσωτερική ελευθερία [5,6].
Ο Σολωμός μεταφέρει την έννοια από το άτομο στην ιστορική και συλλογική ελευθερία [7]. Ο Παπαδιαμάντης τη συνδέει με την πνευματική ωριμότητα [8]. Ο Καβάφης την κάνει προσωπικό κώδικα αξιοπρέπειας [9]. Ο Καργάκος την επαναφέρει ως ενεργητική θέληση και δυνατότητα επανεκκίνησης [10]. Και η χριστιανική παράδοση προσθέτει στην ανθρώπινη προσπάθεια την πίστη, την ελπίδα και την αγάπη [11].
Η αληθινή ανθεκτικότητα, επομένως, δεν είναι η απουσία της πτώσης. Είναι η ικανότητα να μετατρέπουμε την πτώση σε γνώση, τη δυσκολία σε αρετή, την αποτυχία σε νέα προσπάθεια και τον πόνο σε βαθύτερη κατανόηση της ζωής.
Οι πιο δυνατοί άνθρωποι δεν είναι εκείνοι που δεν έπεσαν ποτέ. Είναι εκείνοι που, έχοντας γνωρίσει την πτώση, βρήκαν έναν λόγο να σηκωθούν ξανά. Και ίσως αυτός ο λόγος να βρίσκεται τελικά σε τρεις βαθιές ανθρώπινες δυνάμεις που ο Απόστολος Παύλος τοποθέτησε στο κέντρο της χριστιανικής ζωής: την πίστη, την ελπίδα και την αγάπη.
Σημείωση: Το παραπάνω κείμενο αποκτά διπλή λειτουργία: παραμένει ένα αυτοτελές φιλοσοφικό και λογοτεχνικό δοκίμιο, ενώ ταυτόχρονα μετατρέπεται σε εκπαιδευτικό υλικό για την προετοιμασία των υποψηφίων.
Το κρίσιμο σημείο είναι να μη δημιουργηθεί μια συλλογή από έτοιμες παραγράφους προς αποστήθιση. Οι παράγραφοι πρέπει να λειτουργούν ως υποδείγματα επιχειρηματολογίας, από τα οποία ο μαθητής θα μαθαίνει να αντλεί ιδέες, να οργανώνει τη σκέψη του και να προσαρμόζει τα επιχειρήματά του στο πραγματικό ζητούμενο κάθε έκθεσης.
Βιβλιογραφία
- Πλάτων. Συμπόσιον – Περί Έρωτος. Μετάφραση: Ηλέκτρα Ανδρεάδη. Αθήνα: Κάκτος; 1991.
- Πλάτων. Απολογία Σωκράτους. Εισαγωγή, μετάφραση, σχόλια: Νικόλαος Εμμ. Τζιράκης. Αθήνα: Πατάκης; 2002.
- Πλάτων. Λάχης – Λύσις. Τζώρτζοπουλος Δ, μετάφραση. Λυπουρλής ΔΔ, επιμέλεια. Θεσσαλονίκη: Ζήτρος; 2008.
- Αριστοτέλης. Ηθικά Νικομάχεια. Λυπουρλής Δ, μετάφραση, εισαγωγή, σχόλια. Θεσσαλονίκη: Ζήτρος; 2006. 2 τόμοι.
- Επίκτητος. Διατριβαί. Εγχειρίδιον. Προεστός Γ, μετάφραση. Αθήνα: Κάκτος; 2023.
- Μάρκος Αυρήλιος. Τα εις εαυτόν. Προεστός Γ, μετάφραση. Αθήνα: Κάκτος; 2022.
- Σολωμός Δ. Ελεύθεροι Πολιορκημένοι. Αθήνα: Ίκαρος.
- Παπαδιαμάντης Α. Άπαντα. Τριανταφυλλόπουλος ΝΔ, επιμελητής. Αθήνα: Δόμος; 1988.
- Καβάφης ΚΠ. Ποιήματα. Σαββίδης ΓΠ, φιλολογική επιμέλεια. Αθήνα: Ίκαρος; 1963.
- Καργάκος ΣΙ. «Μια αποτυχία δεν είναι πάντοτε ήττα, είναι αναστολή της νίκης». Στο: Ρητά. Αθήνα: Ιστότοπος Σαράντου Ι. Καργάκου.
- Η Καινή Διαθήκη. Α΄ προς Κορινθίους 13:7,13.
