Επιτυχία Υποψηφίου

Να θυμάσαι, μην αφήνεις τον φόβο να κυριεύσει το μυαλό σου: Η σημασία της ψυχραιμίας απέναντι στον φόβο©

Δρ Δημήτριος Ν Γκέλης (MD, ORL, DDS, PhD)

Η φράση «Μέμνησο, μὴ φόβος σε νικάτω φρένας», που απευθύνεται στον Ορέστη από τον Απόλλωνα στην τραγωδία Εὐμενίδες του Αισχύλου, αποτελεί μία από τις πιο διαχρονικές συμβουλές για την ανθρώπινη συμπεριφορά υπό πίεση. Η έννοια της φράσης αφορά τον αυτοέλεγχο και την ικανότητα του ατόμου να παραμείνει ψύχραιμο, ακόμη και σε κρίσιμες ή επικίνδυνες καταστάσεις[1].

Ο φόβος είναι αντίδραση απέναντι σε έναν φανερό ή πραγματικό φοβογόνο ερέθισμα, δηλαδή προκύπτει όταν υπάρχει σαφής απειλή ή κίνδυνος. Αντίθετα, το άγχος είναι η ανησυχία ή δυσφορία που εμφανίζεται όταν δεν υπάρχει συγκεκριμένος ή άμεσος ερεθιστικός παράγοντας, αλλά υπάρχει η αίσθηση επικείμενου κινδύνου ή πίεσης[2].

Οι νευροεπιστημονικές μελέτες δείχνουν ότι η υπερβολική αντίδραση στον φόβο ενεργοποιεί την αμυγδαλή του εγκεφάλου, μειώνοντας την ικανότητα λογικής σκέψης και κρίσης [2, 3].

Η αμυγδαλή είναι μια μικρή, αμυγδαλόσχημη δομή βαθιά στους κροταφικούς λοβούς του εγκεφάλου και ανήκει στο μεταιχμιακό σύστημα. Στην αμυγδαλή γίνεται η  ρύθμιση των  συναισθημάτων, κυρίως του φόβου, του άγχους και της επιθετικότητας.

Επίσης η αμυγδαλή συμμετέχει  στη μνήμη συναισθηματικών  και εμπειριών (π.χ. θυμόμαστε καλύτερα γεγονότα που μας φόβισαν). Συσχετίζει  ερεθίσματα  με συναισθηματικές αντιδράσεις (π.χ. αν δούμε φίδι → φόβος) και συμβάλει  στη λήψη αποφάσεων που σχετίζονται με επιβίωση (πάλη ή φυγή)[3].

Η υπερδραστηριότητα της αμυγδαλής σχετίζεται με αγχώδεις διαταραχές, φοβίες και μετατραυματικό στρες. Βλάβες της αμυγδαλής  μπορεί να μειώσουν τον φόβο ή να επηρεάσουν την ικανότητα αναγνώρισης συναισθημάτων στους άλλους[3].

Η υπερδραστηριότητα της αμυγδαλής σχετίζεται με αγχώδεις διαταραχές και φοβίες, ενώ η βλάβη της μπορεί να μειώσει τον φόβο ή να επηρεάσει την ικανότητα αναγνώρισης συναισθημάτων σε άλλους[2].

Σύμφωνα με τον LeDoux, οι συναισθηματικές αντιδράσεις έχουν σαφή νευρωνική βάση: η αμυγδαλή επεξεργάζεται γρήγορα απειλές και καθορίζει αυτόματες συναισθηματικές αντιδράσεις, συχνά πριν ενεργοποιηθεί η συνειδητή σκέψη. Επιπλέον, τα συναισθήματα επηρεάζουν τη μνήμη και τη μάθηση, και η κατανόηση αυτών των μηχανισμών είναι σημαντική για τη διαχείριση ψυχικών διαταραχών και τη βελτίωση της ψυχικής υγείας[4].

Σε αυτό το πλαίσιο, η συμβουλή του Αισχύλου αποκτά πρακτική αξία: Η ψυχραιμία επιτρέπει την επεξεργασία πληροφοριών με σαφήνεια και την επιλογή στρατηγικών που οδηγούν σε θετικά αποτελέσματα. Επιπλέον, η φράση μπορεί να αναλυθεί κοινωνικά και ηθικά.

Ο φόβος συχνά χρησιμοποιείται ως εργαλείο πίεσης ή χειραγώγησης σε διάφορα πλαίσια, όπως η πολιτική ή η καθημερινή ζωή. Η ικανότητα να μην αφήνουμε τον φόβο να κυριεύει τη σκέψη μας συνδέεται με την προσωπική ελευθερία, την ηθική ωριμότητα και την υπευθυνότητα των πράξεων [5].

Στην περίπτωση του Ορέστη, η ψυχραιμία του επιτρέπει να δράσει σύμφωνα με το δίκαιο και την ηθική, παρά το συναισθηματικό βάρος της πράξης που πρέπει να πραγματοποιήσει.

Στη σύγχρονη εποχή, η ίδια αρχή εφαρμόζεται στην αντιμετώπιση κρίσεων, τόσο σε ατομικό όσο και σε συλλογικό επίπεδο. Η ψυχραιμία (συναισθηματική ρύθμιση) υπό πίεση και ιδιαίτερα απέναντι στον φόβο συμβάλλει στην αποτελεσματική λήψη αποφάσεων, την επίλυση προβλημάτων και την αποφυγή λανθασμένων επιλογών, είτε στην προσωπική ζωή είτε στον επαγγελματικό χώρο [6].

Ιδιαίτερα για τους υποψήφιους των ανωτάτων σχολών, που αντιμετωπίζουν επίπονες και υψηλής πίεσης εξετάσεις, η φράση αποκτά πρακτική σημασία. Ο φόβος της αποτυχίας μπορεί να επηρεάσει αρνητικά τη συγκέντρωση, τη μνήμη και την απόδοση στις εξετάσεις, ενώ το άγχος μπορεί να εμφανιστεί ακόμη και χωρίς συγκεκριμένο ερέθισμα[7].

Οι δεξιότητες ψυχραιμίας[8], οργάνωσης[9]  και στρατηγικής προσέγγισης[10]  ενισχύουν την αυτο-ρύθμιση[11] των μαθητών. Αυτό βοηθά στη μείωση του άγχους [12], διευκολύνει την πρόσβαση και αξιοποίηση της γνώσης[9, 13]  και βελτιώνει την τελική απόδοση[14, 15].

Για την πρακτική εφαρμογή, οι υποψήφιοι μπορούν να χρησιμοποιούν τεχνικές ρύθμισης άγχους με βάση τη νευροεπιστήμη, όπως:

Βαθιά αναπνοή: επιβραδύνει τον ρυθμό της αναπνοής → ενεργοποιεί το παρασυμπαθητικό νευρικό σύστημα → μειώνει την υπερδιέγερση της αμυγδαλής (που σχετίζεται με φόβο και άγχος).

Ενσυνειδητότητα (mindfulness): Αποτελεσματική μέθοδος διαχείρισης και καταπολέμησης του άγχους με εξάσκηση  συγκέντρωσης του νου στην παρούσα στιγμή. Έτσι μειώνεται η αυτόματη αντίδραση της αμυγδαλής και ενισχύεται ο έλεγχος από τον προμετωπιαίο φλοιό (λογική, αυτορρύθμιση)[16].

Πρωτόκολλο αναπνοής και ενσυνειδητότητας (5–10 λεπτά)

1.Βαθιά διαφραγματική αναπνοή (2΄–3΄)

• Κάθισε άνετα.
• Εισπνοή από τη μύτη σε 4 δευτερόλεπτα, φούσκωσε την κοιλιά.
• Κράτησε 1–2 δευτερόλεπτα.
• Εκπνοή από το στόμα σε 6–7 δευτερόλεπτα.
• Επανάλαβε 10 φορές.

Η βαθιά, αργή αναπνοή ρυθμίζει το αυτόνομο νευρικό σύστημα και μειώνει την υπερδραστηριότητα της αμυγδαλής[17].

2.Τετραγωνισμένη αναπνοή (Box breathing. Είναι μια τεχνική ελεγχόμενης αναπνοής που χρησιμοποιείται για χαλάρωση, μείωση του άγχους και ρύθμιση της δραστηριότητας της αμυγδαλής διάρκειας 1΄–2΄.

Εισπνοή 4΄΄ → κράτημα 4΄΄ → εκπνοή 4΄΄ → κράτημα 4΄΄.

Σταθεροποιεί τον καρδιακό ρυθμό και προάγει  την χαλάρωση[17].

3.Ενσυναίσθηση (mindfulness) στην αναπνοή (3΄)

• Εστίασε μόνο στην αναπνοή σου. Όταν έρθει μια σκέψη, παρατήρησέ την χωρίς κριτική και επανέλαβε την προσοχή σου στην εισπνοή/εκπνοή.Η πρακτική αυτή βελτιώνει τη γνωστική λειτουργία και ενισχύει την προσοχή[18].

4.Ενσυναίσθηση (mindfulness) στο σώμα (Body scan, 2΄)

• Με κλειστά μάτια, πέρασε νοητά από κάθε μέρος του σώματος (κεφάλι → πόδια).
• Παρατήρησε την ένταση και χαλάρωσε όπου μπορείς.
• H ενσυναίσθηση μειώνει το άγχος και αλλάζει τη λειτουργική συνδεσιμότητα της αμυγδαλής, ενισχύοντας τον έλεγχο από τον προμετωπιαίο φλοιό[19. 16].

5.Αξιοποίηση της θρησκευτικής πίστης. Τα άτομα με θρησκευτική πίστη μπορεί να χρησιμοποιήσουν την προσευχή ως μέσο χαλάρωσης, απομάκρυνσης του άγχους και απομόνωσης του φόβου. Η προσευχή, ως μέσο θρησκευτικής αντιμετώπισης, έχει συνδεθεί με θετικές ψυχικές καταστάσεις[20, 21].

Μελέτες δείχνουν ότι η προσευχή μπορεί να μειώσει το άγχος, να ενισχύσει την αίσθηση ελέγχου και να προάγει την ευεξία, προσφέροντας αίσθηση σύνδεσης με το θείο και υποστήριξη σε δύσκολες καταστάσεις[22].

Επιπλέον, η προσευχή μπορεί να λειτουργήσει προστατευτικά, παρέχοντας  στο πιστό άτομο έναν ακίνδυνο και ασφαλή  μηχανισμό  διαχείρισης του άγχους και απομόνωσης του φόβου  σε δύσκολες ψυχοσυναισθηματικές καταστάσεις[22] .

Ωστόσο, είναι σημαντικό να αναγνωρίσουμε ότι η αποτελεσματικότητα της προσευχής μπορεί να διαφέρει ανάλογα με τις ατομικές πεποιθήσεις και τις θρησκευτικές πρακτικές του κάθε ατόμου[23].

Η προσευχή είναι αναποτελεσματική, όταν δεν υπάρχει πίστη.  Σε τυχαιοποιημένη κλινική μελέτη διαπιστώθηκε ότι η προσευχή μείωσε την ανησυχία μόνο στους συμμετέχοντες που είχαν ήδη πίστη ότι το πρόβλημα μπορεί να λυθεί, ενώ σε εκείνους που δεν πίστευαν δεν υπήρξε καμία διαφορά με την ομάδα ελέγχου[24]. 

Σε άλλο πείραμα η προσευχή βελτίωσε την απόδοση σε εργασίες προσοχής μόνο σε άτομα με υψηλή θρησκευτικότητα, ενώ δεν είχε το ίδιο όφελος σε άτομα με χαμηλή θρησκευτικότητα [25]. Τέλος, σε μελέτη σε ενήλικες διαπιστώθηκε ότι η πίστη στην αποτελεσματικότητα της προσευχής συσχετιζόταν με χαμηλότερα επίπεδα άγχους, εφόσον η προσευχή γινόταν τακτικά [26].

6.Οργάνωση χρόνου και στρατηγικός προγραμματισμός με μικρά βήματα και ελεγχόμενη επανάληψη, για να αποφευχθεί η υπερφόρτωση πληροφοριών[26].

7.Θετική αυτοσυζήτηση και οπτικοποίηση επιτυχίας, ώστε να ενισχυθεί η αυτοπεποίθηση και να περιοριστεί η αρνητική επίδραση του φόβου[8].

Συμπερασματικά, η συμβουλή «Μέμνησο, μὴ φόβος σε νικάτω φρένας» υπερβαίνει τα όρια της αρχαίας τραγωδίας και εφαρμόζεται στη σύγχρονη ψυχολογία, την κοινωνική συμπεριφορά και την προσωπική ανάπτυξη. Η ικανότητα να αντιμετωπίζουμε τον φόβο με λογική και αυτοσυγκράτηση αποτελεί θεμέλιο για την επίτευξη σωστών αποφάσεων, την δημιουργία ψυχικής ισορροπίας και, ειδικά για τους υποψήφιους των εισαγωγικών εξετάσεων, την επιτυχία στις απαιτητικές εξετάσεις[8, 26, 27].

Βιβλιογραφική Τεκμηρίωση

1.Αισχύλου Ευμενίδες. Κριτική και ερμηνευτική έκδοση. Μετάφραση: Γεωργατζόγλου Νικόλαος. Εκδόσεις Καρδαμίτσα,2013

2.Öhman A. Fear and anxiety: Evolutionary, cognitive, and clinical perspectives. In: Lewis M, Haviland-Jones JM, Barrett LF, editors. Handbook of Emotions. 4th ed. New York: Guilford Press; 2010. p. 709–729.

3.Huijzen Christiaan, Nieuwenhuys Rudolf, Voogd Jan.Τo Kεντρικό Νευρικό Σύστημα του Ανθρώπου 3η έκδοση. Μετάφραση: Καραμανλίδης, Αζαρίας Α. Εκδόσεις: Κωσταντάρας.

4.LeDoux JE. The Emotional Brain: The Mysterious Underpinnings of Emotional Life. New York: Simon & Schuster; 1996.

5.Αριστοτέλους Ηθικά Νικομάχεια Α+Β. Μετάφραση:Βασίλης Ε. Μοσκόβης. Έκδοση:”Νομική Βιβλιοθήκη.  1993 

6.Laker B, Weisz N, Pereira V, De Massis A. The Emotional Landscape of Leadership. MIT Sloan Management Review. 2023 Dec 7. [ https://sloanreview.mit.edu/article/the-emotional-landscape-of-leadership]

7.Swargiary K, Roy K. The Impact of Stress on Academic Performance and Memory Recall in K12 Students: A Controlled Laboratory Study. SSRN. 2024.

8.Gross JJ. Emotion regulation: Current status and future prospects. Psychol Inq. 2015;26(1):1-26.

9.Duckworth AL, Gendler TS, Gross JJ. Situational strategies for self-control. Perspect Psychol Sci. 2016 Jan;11(1):35-55.

10.Zimmerman BJ, Moylan AR. Self-regulation: Where metacognition and motivation intersect. In: Hacker DJ, Dunlosky J, Graesser AC, editors. Handbook of metacognition in education. New York: Routledge; 2009. p. 299-315.

11.Panadero E. A review of self-regulated learning: Six models and four directions for research. Educ Psychol. 2017;52(2):77-100.

12.Jamieson JP, Peters BJ, Greenwood EJ, Altose AJ. Reappraising stress arousal improves performance and reduces evaluation anxiety in classroom exam situations. Soc Psychol Personal Sci. 2016 Aug;7(6):579-587.

13.Shen Y, Spencer D, Tagsold J, et al. Integrating cognition, self-regulation, motivation, and metacognition: a framework of post-pandemic flipped classroom design. Educational Technology Research and Development. 2025 Mar 28. doi:10.1007/s11423-025-10485-y

14.Tinajero C, Mayo ME, Villar E, Martínez-López Z. Classic and modern models of self-regulated learning: integrative and componential analysis. Front Psychol. 2024;15:1307574. doi:10.3389/fpsyg.2024.1307574

15.Schunk DH, Greene JA, editors. Handbook of self-regulation of learning and performance. 2nd ed. New York: Routledge; 2018.

16.Yoo HJ, Lee JY, Cho J, Choi CH, Jang JH, Kim SJ. Effects of mindfulness-based stress reduction on amygdala functional connectivity in patients with anxiety disorder. Psychiatry Investig. 2019;16(7):568-76.

17.Jerath R, Edry JW, Barnes VA, Jerath V. Physiology of long pranayamic breathing: Neural respiratory elements may provide a mechanism that explains how slow deep breathing shifts the autonomic nervous system. Med Hypotheses. 2006;67(3):566-71.

18.Zeidan F, Johnson SK, Diamond BJ, David Z, Goolkasian P. Mindfulness meditation improves cognition: Evidence of brief mental training. Conscious Cogn. 2010;19(2):597-605.

19.Taren AA, Gianaros PJ, Greco CM, Lindsay EK, Fairgrieve A, Brown KW, et al. Mindfulness meditation training alters stress-related amygdala resting state functional connectivity: a randomized controlled trial. Soc Cogn Affect Neurosci. 2015;10(12):1758-68

20.Koenig HG, McCullough ME, Larson DB. Handbook of Religion and Health. Oxford: Oxford University Press; 2001.

21.Ellison CG, et al. Unpacking the Relationship Between Prayer and Anxiety. Psychiatry Research. 2014;220(1-2):1-7.

22.Levy R. Prayers for Anxiety, Healing, and Coping with Life’s Challenges. HelpGuide.org; 2021.

23.Masters KS, Spielmans GI. Prayer and health: review, meta-analysis, and research agenda. J Behav Med. 2007 Aug;30(4):329-38. doi:10.1007/s10865-007-9106-7. PMID: 17522971.

24.Schjoedt U, Stødkilde-Jørgensen H, Geertz AW, Roepstorff A. Rewarding prayers. Neurosci Lett. 2008 May 23;443(3):165-8. doi:10.1016/j.neulet.2008.07.068. PMID: 18852044; PMCID: PMC6369522.

25.Williams JR. The Relationship Between Prayer and Anxiety in African American Adults. [dissertation]. Lynchburg, VA: Liberty University; 2019. Available from: https://digitalcommons.liberty.edu/doctoral/4071

26.Kabat-Zinn J. Wherever You Go, There You Are: Mindfulness Meditation in Everyday Life. New York: Hyperion; 1994.

27.Zeidner M, Matthews G. Evaluation anxiety: Current theory and research. New York: Plenum Press; 2005.

Σημείωση: Το παρόν επιστημονικό άρθρο γράφτηκε για λόγους ενημέρωσης των ιατρών και των λοιπών επιστημόνων υγείας και δεν αποτελεί  μέσο διάγνωσης ή αντιμετώπισης ή πρόληψης ασθενειών, ούτε αποτελεί ιατρική συμβουλή για ασθενείς, από τον συγγραφέα ή τους συγγραφείς του άρθρου.

Την ευθύνη της διάγνωσης, θεραπείας και πρόληψης των ασθενειών τις έχει μόνον ο θεράπων ιατρός του κάθε ασθενούς, αφού πρώτα κάνει προσεκτικά ακριβή διάγνωση.
Γιαυτό συνιστάται η αποφυγή της αυθαίρετης εφαρμογής ιατρικών πληροφοριών από μη ιατρούς. Τα συμπληρώματα διατροφής δεν είναι φάρμακα, αλλά μπορεί να χορηγούνται συμπληρωματικά, χωρίς να παραιτούνται οι ασθενείς από  τις αποδεκτές υπό της ιατρικής επιστήμης θεραπείες ή θεραπευτικές τεχνικές και μεθόδους, που γίνονται, όταν χρειάζονται, υπό ιατρική καθοδήγηση,  παρακολούθηση και ευθύνη. Οι παρατιθέμενες διαφημίσεις εξυπηρετούν της δαπάνες συντήρησης της παρούσας ιστοσελίδας 

Το παρόν άρθρο προστατεύεται από το Νόμο 2121/1993 και 4481/2017 για την πνευματική ιδιοκτησία. Η ολική ή μερική αντιγραφή του παρόντος επιστημονικού άρθρου χωρίς τη γραπτή έγκριση του Δρ Δημητρίου Ν. Γκέλη θεωρείται κλοπή πνευματικής ιδιοκτησίας και διώκεται βάσει της νομοθεσίας.